enveloppe zoeken

Artikelen van Jeroen Visbeek

De meeste getoonde artikelen zijn fragmenten uit mijn boeken. De biografieën zijn volledig opgenomen op deze website. De artikelen over de tijdgeest van onze cultuur (links of boven) vormen de kern van mijn boodschap en is de reden waarom ik deze site heb opgezet.

In de artikelen over het levensritme projecteer ik de twaalf levensfases van de cyclus van de twaalf dierenriemtekens op verschillende entiteiten. Met de precessiebeweging van de aarde verbind ik jaartallen aan deze twaalf levensfases en zodoende kom ik uit op mijn model over de tijdgeest over onze cultuur.

Gaandeweg heb ik mijn inzichten verbreed naar andere typologieën voor persoonlijkheidskenmerken en toen ik zich naar een onderlegger kwam ik uit op de numerologie en zodoende concludeerde ik dat de typologie met twaalf sterrenbeelden het sluitstuk is van twaalf systemen. Dit idee vormt de basis voor mijn boek over De universele levenscyclus.

Biografie Napoleon Boneparte

levensfases Napoleon Bonaparte

De drie levensfases van Napoleons leven duren niet even lang. De jeugdfase duurde vierentwintig jaar (1769-1793), het stadium van de volwassenheid slechts acht jaar (1793-1801) en de ouderdomsfase duurde twintig jaar (1801-1821). De watermanfase was zijn tijd op Elba waar hij 300 dagen verbleef en zijn terugkeer als keizer in zijn Honderd Dagen die in 1815 eindigde in Waterloo.

Napoleon Bonaparte is onbetwist een grootheid in de geschiedenis. Bijna alle Europese landen werden verslagen door ‘de kleine generaal’. Op zijn hoogtepunt stonden grote delen van Europa onder zijn gezag. Dat Napoleon nooit de toevoeging ‘De Grote’ heeft gekregen komt doordat de beoordeling van Napoleon altijd zit tussen bewondering en verachting. Veel Fransen beschouwen hem als een held die in de voetsporen van Karel de Grote Europa verenigde en het fundament legde voor de Europese Unie. Als held van de verlichtingsfilosofen ruimde Napoleon de laatste resten van het feodalisme op en verankerde de idealen van de Verlichting. Volgens zijn memoires wilde Napoleon met de beste bedoelingen de Europese volken emanciperen volgens de principes van de Franse revolutie: vrijheid, gelijkheid en broederschap. Deze modernisering ging echter hardhandig; Europese verbroedering door onderdrukking. Hierom zien de tegenstanders Napoleon als een wrede dictator die miljoenen soldaten de dood in joeg en wiens erfenis het Duits en Italiaans nationalisme was; een oorzaak van de Eerste Wereldoorlog.

Napoleon steekt in 1800 de Grote Sint-Bernhardpas over. Het afgebeelde paard is waarschijnlijk Napoleons lievelingspaard Marengo. Schilderij van David. In werkelijkheid stak Napoleon de pas over met een ezel.Napoleon steekt in 1800 de Grote Sint-Bernhardpas over. Het afgebeelde paard is waarschijnlijk Napoleons lievelingspaard Marengo. Schilderij van David. In werkelijkheid stak Napoleon de pas over met een ezel.

Ook de Nederlanders van de negentiende eeuw zullen met gemengde gevoelens over Napoleon hebben gedacht. Voor Nederland betekende de inval van de Fransen in 1795 het roemloze einde van de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën. De opvolger van de Republiek – de Bataafse Republiek – was een vazal van Frankrijk die de Franse schatkist moest vullen en dienstplichtige mannen moest leveren. Aan de andere kant bracht het Napoleontische bewind in korte tijd de broodnodige vernieuwingen. De bureaucratie werd aangepakt, de middeleeuwse gilden werden afgeschaft, de woningen kregen een huisnummering, de burgerlijke stand werd ingevoerd (elke burger kreeg een achternaam), de maten en gewichten werden geüniformeerd, alle burgers inclusief de Joden werden gelijk voor de wet, de staatsschuld werd verminderd, er werd een nieuw muntstelsel ingevoerd, de rechterlijke macht werd gereorganiseerd en er werd een nieuw staatsbestel ingevoerd met ministers en een parlement. Met Napoleon begon kortom de moderne Nederlandse staat. Misschien komt het dubbele gevoel wel door Napoleons sterrenbeeld. Napoleon was een Leeuw. Leo eist aanbidding en geeft warmte.

Horoscoop van Napoleon Bonaparte
Zon in Leeuw charismatische leider, dominant, expressief, direct, creatief, speels, hartelijk, persoonlijk, warm
Maan in Steenbok machtige heerser achter de schermen, plichtsgetrouw, streng, stabiel, de vader, machtig, controle, formalistisch, koud
Ascendant is Schorpioen intens, doordringend, doortastend, doorziet zwakte, alles of niets, hypnotiserend, jaloers, wraakzuchtig, opofferend, wreed, gesloten

De horoscoop van Napoleon wordt in dit boek niet beschreven en iedereen moet zelf maar beoordelen of de bovenstaande duiding treffend is. Wat zijn karakter betreft stond Napoleon bekend om zijn bovenmenselijke energie. Aan vier uren slaap per dag had hij voldoende. Zijn maaltijden schrokte hij in tien minuten naar binnen en het liefdesspel reduceerde hij tot het snel afwerken van de geslachtsdaad. Napoleons hele wezen werd beheerst door zijn wil, verder werd hij door niets belemmerd. Aan de buitenkant erkende hij de democratische beginselen van de Franse Revolutie, maar deze waren niet meer dan een dekmantel om Europa te kunnen domineren. De idealen van vrijheid en gelijkheid betekenden voor hem weinig. De vrouw vond hij niets anders dan een machine om kinderen te maken. Ook minachtte hij negers en Joden. Zijn enige drijfveer was het verkrijgen van zoveel mogelijk macht en Frankrijk was het land waar hij zijn macht kon verwerven. Maar een Frans patriot was hij niet; zijn geboorteland was Corsica en zijn moedertaal was Italiaans en om het Franse volk gaf hij niet veel. De Fransen moesten hem als keizer eren en hun leven offeren op het slagveld. Misschien kan Napoleon wel het best als Europeaan worden gezien ofschoon hij ook maar weinig empathie voelde voor de veroverde volken. Tegenover de overwonnen volken was hij wreed en roekeloos waardoor heel Europa hem ging haten.

Op het schilderij voert het regiment van Moskou een charge uit. Nadat aan beide zijden ongeveer 18.000 man waren gesneuveld, trokken de Russen en Pruisen weg, zodat Napoleon zich overwinnaar kon noemen in een slag die overigens niets besliste in de Vierde Coalitieoorlog (1806-1807). Op het schilderij voert het regiment van Moskou een charge uit. Nadat aan beide zijden ongeveer 18.000 man waren gesneuveld, trokken de Russen en Pruisen weg, zodat Napoleon zich overwinnaar kon noemen in een slag die overigens niets besliste in de Vierde Coalitieoorlog (1806-1807).

Van Napoleon is bekend dat hij bij een gesprek onder vier ogen een hypnotiserende invloed kon uitoefenen op anderen. Met deze eigenschap (die Hitler ook bezat) kon hij de sterkste leidersfiguren voor zijn karretje spannen. Net als Hitler geloofde Napoleon in het recht van de sterkste. Napoleon had het idee dat hij voorbestemd was, en het grootste deel van zijn leven vertrouwde hij daar op. In God geloofde Napoleon niet. Rond zijn negende levensjaar verloor hij zijn geloof toen hij een prediker had horen zeggen dat Caesar, zijn held, brandde in de hel. Wel achtte Napoleon de Kerk bruikbaar als bindmiddel voor het volk. Bij sommige veroveringen ontzag hij de clerus. Hij was een realist, een opportunist en vooral een veroveraar.

Napoleon was een echte bètaman. Met talen had hij moeite, zijn Latijn was slecht en zijn beheersing van de Franse grammatica was belabberd en nooit verloor hij zijn Corsicaans accent. Maar los van zijn matige taalvaardigheid had hij een buitengewone intelligentie. Napoleon excelleerde in algebra en geometrie, hij had een olifantengeheugen en hij was snel en scherp van geest. Hij kon, om maar een voorbeeld te noemen, gelijktijdig vier verschillende brieven dicteren aan vier verschillende secretaressen, waarbij hij om en om een alinea dicteerde zonder ooit de draad kwijt te raken.

Napoleon blonk uit in het ruimtelijk inzicht. Hij was een meester in het kaartlezen. Uit de gebrekkige gravures kon hij een driedimensionaal terrein visualiseren en met deze informatie kon hij een optimaal aanvalsplan uitstippelen. Ook kon hij goed rekenen. Voor een veldtocht kon hij de logistiek snel uit zijn hoofd rekenen; de verplaatsingstijden van de troepen, de benodigde voorraden voedsel en munitie, het aantal benodigde voertuigen, soldaten en paarden waarbij hij ook rekening hield met het munitiegebruik onder verschillende omstandigheden, het vervangingstempo van mensen, dieren, kanonnen, de verliescijfers ten gevolge van ziekte, gevechten, en desertie. Dankzij zijn vaardigheden in de achttiende-eeuwse logistiek kon Napoleon zijn troepen razendsnel verplaatsen, waarmee hij zijn vijanden vaak een stap voor was.

Zonder twijfel was Napoleon een briljant militair. Twintig jaar lang hield hij met zijn legers half Europa onder zijn duim. In een oorlog was de vijand nog voordat er een schot was gelost vaak al bang voor Napoleons reputatie. De Engelse generaal Nelson zei dat Napoleons aanwezigheid op een slagveld al 40.000 man waard was. Met zijn scherpe oog voor zwakte, zijn uitstekende kennis van het terrein en zijn voortreffelijke beheersing van de logistieke operaties kon hij zeer doeltreffend aanvallen. Door zijn troepen verschillende routes te laten nemen misleidde hij zijn vijand. Napoleon kon zijn legers sneller verplaatsen dan die van zijn tegenstanders. Nog voordat deze klaar was met het opstellen van de slagorde opende Napoleon onverwacht het offensief met een gedurfde aanval op diens achilleshiel. Meestal leverde dit glorieuze overwinningen op die de vijand de stuipen op het lijf joeg. Maar hij nam grote risico’s en bij een fiasco maakte Napoleon zich uit de voeten zonder zich nog druk te maken over zijn achtergebleven soldaten. Met deze risicovolle tactiek verbruikte Napoleon nogal wat soldaten; gemiddeld 50.000 doden per jaar, terwijl het Engelse gemiddelde aantal doden lag op 6.000. Toch bleef Napoleon populair bij zijn soldaten. Zij waren altijd goed gemotiveerd, mede omdat Napoleon hen een vette oorlogsbuit in het vooruitzicht stelde en elke soldaat met talent en ambitie kon promoveren, ook gewone burgers van niet-adellijke komaf konden opklimmen tot officier wat een wereld van verschil was met de legers van bijvoorbeeld Oostenrijk en Rusland.

Schilderij van Jean-Léo Gérôme, Napoleon in Egypte voor de Sfinx van Gizeh die nog bedolven was onder het zand. Napoleon in Egypte voor de Sfinx van Gizeh die nog bedolven was onder het zand. Schilderij van Jean-Léo Gérôme

Napoleons talent werd ook zijn ondergang. Elk probleem loste hij op met een nieuwe oorlog. Napoleon reageerde met geweld. De oorlogen betaalde hij met hogere schattingen en deze financiering moest eens vastlopen. Langzaam raakte Frankrijk uitgeput en de oorlog in Rusland was met meer dan 600.000 doden aan Napoleons kant een ware aderlating. Het probleem met de veldtocht naar Rusland was dat Tsaar Alexander een directe confrontatie ontliep en de tactiek van de verschroeide aarde was desastreus voor Napoleons te logge leger. De Russische winter deed de rest. Na het debacle in Rusland bleef Napoleon op de oude manier doorvechten met slecht opgeleide soldaten en officieren en ongeschikte paarden waardoor zijn operaties verloren aan slagkracht, snelheid en doortastendheid. Dit werd hem fataal in Waterloo.

Elk leven bestaat uit een jeugdfase, volwassenheid en ouderdom en in Napoleons leven zijn deze drie fases duidelijk van elkaar te onderscheiden: in zijn jeugd groeide hij op met de Italiaanse cultuur op Corsica, bij zijn volwassenheid werd hij een Frans militair en in zijn ouderdomsfase regeerde hij als keizer over Europa.

Wat opvalt is dat Napoleon zowel in zijn eerste twee als in zijn laatste twee levensfases woonde op eilanden; zijn kinderjaren op Corsica en zijn ‘pensionering’ op Elba en Sint-Helena. In de tussenliggende tijd van Tweelingen tot en met Steenbok stond hij midden in de maatschappij. In Tweelingen leerde hij op school de maatschappij kennen en in Steenbok bereikte hij als keizer zijn hoogtepunt. Tijdens deze verlengde volwassenheid – dus van Tweelingen t/m Steenbok. i.p.v. Leeuw t/m Schorpioen – bewandelde Napoleon de weg naar de top. Wat opvalt aan de verlengde volwassenheid is dat Napoleon heer en meester was over het Europese vasteland met de stranden van de Atlantische Oceaan als zijn waarnemingshorizon. Deze maritieme begrenzing kwam door de oppermachtige Britse marine die hem afsneed van de zee. In zijn kinderjaren droomde de kleine Napoleon ervan om officier te worden bij de marine. Voor de schitterende driedekkers die van tijd tot tijd in de haven lagen van zijn geboortestad Ajaccio had hij grote bewondering. Als leerling op de militaire academie solliciteerde hij naar een positie bij de marine. Als eilandbewoner was dat logisch. Maar het leverde niets op, wellicht door zijn zeer jeugdige leeftijd van veertien jaar. De zee werd zijn vijand en Napoleon werd keizer over het continentale Europa. Totdat zijn watermanfase aanbrak en hij tot spot heerser mocht worden van het nietige eilandje Elba. Hij nam toen snel wraak en heroverde Frankrijk maar honderd dagen later werd hij definitief verslagen bij Waterloo waarna zijn Vissenfase aanbrak: water, zee, de verbanning naar Sint-Helena.

Napoleon werd op 15 augustus 1769 geboren in Ajaccio, de hoofdstad van Corsica. Op zijn Corsicaanse afkomst was hij niet trots, maar hij schaamde er zich ook niet voor. Frankrijk was voor de jonge Napoleon een vreemd land. Corsica heeft altijd een eigen identiteit gehad. Het eiland was vanaf de Punische Oorlogen ingelijfd bij de Romeinse Republiek en vanaf de dertiende eeuw viel het eiland onder de heerschappij van de Republiek Genua. Na vele eeuwen Italiaanse overheersing stond Corsica cultureel veel dichter bij Italië dan bij Frankrijk. De Corsicanen spraken het Corsicaans, een lokale Romaanse taal die verwant is met het Toscaans. Maar ondanks de culturele banden met Italië streden Corsicaanse nationalisten in de achttiende eeuw tegen de overheersing van Genua.

De Italiaanse staten raakten in de achttiende eeuw in de versukkeling en Genua verkocht het hele eiland in 1768 – een jaar voor Napoleons geboorte – aan de Franse koning, Lodewijk xv die erop gebrand was om de hegemonie in de regio uit te breiden. Voor de Corsicaanse nationalisten werd Frankrijk de nieuwe bezetter. Tijdens de Franse overname hadden de nationalisten onder leiding van de vrijheidsstrijder generaal Pasquale Paoli het binnenland in handen terwijl de Fransen de meeste steden en havens controleerden. Om controle over het eiland te krijgen stuurde Lodewijk xv Franse soldaten en in 1769 versloeg de Franse generaal De Vaux Paoli’s manschappen wat voorlopig een einde maakte aan de Corsicaanse onafhankelijkheid. Om de Corsicanen tegemoet te komen, bood De Vaux een algemene amnestie aan voor alle sympathisanten van de nationalisten, waarvan bijna alle Corsicanen dankbaar gebruik van maakte. Corsica werd Frans.

Ook de familie Buonaparte tekende voor de amnestie. Nee, Buonaparte is geen schrijffout. Napoleons ouders waren van verre adellijke Toscaanse komaf en ze spraken Italiaans en ze hadden een Italiaanse familienaam: Buonaparte (met een u). Napoleons vader Carlo (1746-1785) was in zijn jonge jaren actief in de Corsicaanse vrijheidsstrijd en was bereid om hier offers voor te brengen maar uit opportunisme koos hij op het juiste moment de kant van de Fransen. De jonge Carlo was juridisch geschoold en dankzij de amnestie kon hij als advocaat gaan werken bij het plaatselijke gerecht. Carlo trachtte als fervent gokker en verkwister voortdurend middels gerechtelijke procedures land en geld te verkrijgen. Het lukte hem om goede betrekkingen en zelfs allianties te smeedden met de Franse functionarissen op het eiland waaronder niet de minste: de gouverneur van het eiland, graaf van Marbeuf, die erg onder de indruk was van Napoleons moeder, Letizia.

Letizia (1750-1836) was opgegroeid op het platteland en was doorkneed met de Corsicaanse tradities. Een typisch Italiaans cultuurverschijnsel op het ruige en arme eiland was de trouw aan de familie en de daarmee gepaard gaande familievetes en bloedwraak. Napoleon zou altijd goed zorgen voor zijn familieleden en zelf was hij trouwens opvallend vergevingsgezind. Letizia had een grote intelligentie en een krachtige persoonlijkheid. In tijden van tegenslag hield ze de familie bij elkaar. Naar Corsicaanse traditie trouwde ze op veertienjarige leeftijd en uit het huwelijk kwamen vijf zonen en drie dochters. Hun tweede zoon schreven ze in als Nabulion. Deze nogal luidruchtige jongen die al vroeg in alles de leiding nam werd door moeders kordate discipline in bedwang gehouden. Napoleon had een zeer sterke band met zijn moeder en zijn moeder is altijd achter hem blijven staan tot het bittere eind. In de familiekring werd zij liefdevol en respectvol Madame Mère (Mevrouw Moeder) genoemd.

De ouders van Napoleon: Carlo Bonaparte en Letizia Ramolino De ouders van Napoleon: Carlo Bonaparte en Letizia Ramolino

Toen Napoleon geboren werd lag de glorietijd van Toscane in een ver verleden en de Bonapartes waren verarmde landadel die nog wel enige status en rijkdom genoot, maar hun adellijke titel waren ze ergens kwijtgeraakt. Ze hadden net genoeg geld om een deel van een groot huis en tuin te bezitten en er personeel op na te houden, maar ze hadden te weinig geld voor goede opleidingen voor hun kinderen. Ze hadden een kruiwagen nodig en dankzij de warme contacten met Marbuef lukte het hen om uit het zijspoor te geraken.

Tekening Napoleon op de militaire school te Brienne Napoleon op de militaire school te Brienne

De Bonapartes hadden Marbeuf nodig maar andersom zocht het Franse bewind de steun van het Corsicaanse volk en één middel was om de Corsicaanse adel aan zich te binden. En zodoende kreeg Carlo met een aanbeveling van Marbeuf in 1771 zijn adellijke titel terug en dit bood enorme kansen omdat de familie van Napoleon nu behoorde tot de Franse adel. Carlo – die zich voortaan liever Charles liet noemen – werd lid van de Raad van Twaalf Edelen waar Marbeuf het hoofd van was en Marbeuf liet Carlo naar Versailles gaan om de plaatselijke adel te vertegenwoordigen. Dit alles ging wel heel soepel en dat leidde tot geroddel; Marbeuf, een zestig jaar oude rokkenjager, had volgens boze tongen een verhouding met Napoleons moeder. Sommige historici doen daar tot de dag van vandaag aan mee. Hoe dan ook, Marbeuf was goed bevriend met de Bonapartes en hij wees Carlo erop dat de kinderen van arme Franse adel gebruik konden maken van studiebeurzen voor onderwijs in Frankrijk en daar maakte Carlo dankbaar gebruik van. Na de toewijzing van de studiebeurzen konden Napoleon en zijn oudere broer Joseph gaan studeren op topscholen in Frankrijk. Joseph zou als oudste zoon volgens de traditie priester worden en Napoleon ging het leger in. Tweelingen bracht de grote verandering in het leven van de jonge Napoleon.

Tekening van Realier Dumas. Napoleon op de militaire school in Brienne Op de militaire school in Brienne was Napoleon een buitenbeentje. Hij was een intelligente, stille, beetje verlegen jongen. Hij was altijd aan het lezen en studeren. Van sport hield hij niet, dus de militaire academie viel hem zwaar maar bij sneeuwbalgevechten werd Napoleon steevast als leider gekozen. Tekening van Realier Dumas.

Napoleon had een lengte van 1,69 meter en dat was een gemiddelde voor mensen uit de vroege negentiende eeuw. Het hedendaagse misverstand over zijn lengte berust op de spotprenten en karikaturen die tijdens zijn leven over hem zijn gemaakt, waarop hij vaak werd afgebeeld als een lilliputter. Dit beeld heeft onder andere bijgedragen aan het begrip napoleoncomplex.

Eerst moesten de broers Frans leren en hiervoor ging Napoleon op negenjarige leeftijd eerst enkele maanden naar een voorbereidingsschool in Autun. Om zijn moeder financieel te helpen, nam hij zijn twee jaar oudere broer Joseph bij zich en bekommerde zich om diens opvoeding. Het is opvallend dat Joseph onder toezicht kwam van zijn jongere broer maar als je broertje Napoleon Bonaparte heet, hoef je je daarvoor natuurlijk niet te schamen. Joseph was – hoewel jaloers – in zijn latere leven trouw aan Napoleon en was in de regel bereid alles te doen wat hij van hem verlangde.

In 1778 had Carlo de noodzakelijke documenten bij elkaar en kon Napoleon beginnen aan de koninklijke militaire school in Brienne. Deze school was hogelijk elitair. Op beursstudenten zoals Napoleon werd neergekeken. De jonge telgen uit de Franse adellijke geslachten intimideerden hem voortdurend. Mikpunt van spot was zijn Corsicaanse afkomst, zijn matige beheersing van het Frans en zijn Italiaanse accent waar hij nooit van af zou komen. Napoleon schold even hard terug en schijnt hen eens bedreigd te hebben met de woorden: ik zal jullie Fransen zoveel leed berokkenen als ik kan. Vrienden voor het leven maakte Napoleon niet op deze school. Hij was een serieuze leerling. Niemand heeft hem ooit dronken gezien. Na vijf jaar was hij klaar en zijn vlijt en talenten bleven niet onopgemerkt en Napoleon werd na Brienne toegelaten op de beste militaire academie van het land. Op deze opleiding in Parijs specialiseerde Napoleon zich in de artillerie. De tweejarige opleiding voltooide de getalenteerde Napoleon al in één jaar en op zestienjarige leeftijd werd hij aangesteld tot Tweede Luitenant in de Koninklijke Artillerie. Tweelingen is de leertijd in het leven. Na zeven jaar opleiding veranderde Napoleon van een Corsicaans kind in een Frans beroepsofficier.

Naast zijn studie toonde Napoleon veel belangstelling voor biografieën, geschiedenis en literatuur. Zijn favoriete auteurs waren Plutarchus, Caesar, Corneille, Voltaire en de filosoof Rousseau. De roman Die Leiden des jungen Werthers van Johann von Goethe las hij meermaals. Met bijzondere aandacht las hij een boek over de Engelse geschiedenis. Hij wilde graag het succes van het Britse Rijk doorgronden. De kracht het Engelse staatsbestel waren de democratische beginselen en de tolerantie, maar dit heeft hij nooit goed begrepen. Verder schreef hij een roman over de geschiedenis van Corsica en een kort verhaal waarin hij alle Fransen opriep zich achter de Revolutie te scharen.

Na zijn leertijd trok Kreeft Napoleon terug naar zijn afkomst: zijn familie op Corsica. Op Napoleons zestienjarige leeftijd overleed zijn vader aan maagkanker en vanzelfsprekend nam Napoleon de plaats van zijn vader in als hoofd van de familie. Zijn oudste broer Joseph was te bescheiden om de rol van de pater families op zich te nemen en stemde net als de rest van de familie ermee in. Meestal zoekt iemand in Kreeft een eigen nest buiten zijn familie. Napoleon deed dit met zijn eigen familie. Hij nam ze in bescherming. Hij moest er voor zorgen dat zijn moeder als een eerzame weduwe kon leven en dat zijn broers en zussen geen honger leden. Napoleon verbond zich in Kreeft emotioneel met zijn familie.

De tijd van Kreeft gaat vaak gepaard met materiële armoede. Als jong officier had Napoleon weinig geld om van te leven en een deel van de karige soldij stuurde hij naar zijn familie. Napoleon zelf maalde er niet om dat hij op een houtje moest bijten, maar hij wilde niet zijn familie zien lijden. Om zijn moeder te laten geloven dat alles nog goed met hem was, schoof hij zijn ellende op het werk en schreef haar: werken en nogmaals werken is al wat ik tot mijn ontspanning kan doen. Maar één keer in de acht dagen kan ik uit gaan. Ik slaap heel weinig sinds mijn ziekte. Om tien uur ga ik naar bed, om vier uur ben ik weer op. Ik eet maar één keer per dag. Hierbij vergeleken maak ik het nog goed. De moeilijke periode van Kreeft sterkte Napoleons karakter.

Napoleon had wel op een Franse school gezeten maar voor een succesvolle carrière in Frankrijk moest hij zich ook Fransman gaan voelen. Tweelingen leert de maatschappij, Kreeft bindt je er emotioneel mee. Kreeft bezielt je, ze bepaalt je identiteit. Wie ben je? Wat bindt jou met de maatschappij? In Napoleons kreefttijdperk brak de Franse Revolutie uit en Kreeft zou Napoleon via een omweg in Corsica binden aan het revolutionaire Frankrijk.

De oorzaak van de Revolutie was het starre absolutisme – het ancien régime – dat aan het eind van de achttiende eeuw een verlammende werking had op de maatschappij. Het standonderscheid was zeer oneerlijk en de juridische organisatie was verouderd. De financiële toestand van Frankrijk werd steeds zorgwekkender. Misoogsten leidden tot prijsstijgingen van voedingsmiddelen. De onafhankelijkheid van de Verenigde Staten in 1776 was een signaal dat het ancien régime wankelde. De denkers van de Verlichting hadden aangegeven dat het anders kon. De verlichte denker Rousseau vond dat de algemene volkswil de bron van alle macht was. Met het motto vrijheid, gelijkheid en broederschap wilden de revolutionairen breken met de oude structuren. In 1789 raakte de derde stand (de gegoede burgerij) in conflict met de adel en geestelijkheid en besloot de leiding in handen te nemen. Onder invloed van de voedselschaarste kwamen de werklieden in Parijs in opstand en bestormden op 14 juli 1789 de Bastille. Hierna was de geest uit de fles en verspreidden de opstanden zich als een olievlek over Frankrijk. Op 4 augustus 1789 deden de adel en geestelijkheid afstand van hun voorrechten wat het einde betekende van de feodale samenleving. De burgerij gaf de Verklaring van de Rechten van de Mens en van de Burger uit. De kerkeigendommen werden genationaliseerd. Koning Lodewijk xvi was niet bereid tot een modernisering van zijn ambt en zodoende verloor hij het vertrouwen. Bij een vluchtpoging werd hij gevangen genomen en in 1792 werd hij terechtgesteld en onthoofd.

De diepere oorzaak van de Franse Revolutie was de snelle bevolkingsgroei en het gebrek aan perspectief bij veel jonge mannen om een eervolle positie in de maatschappij te bereiken. Ten tijde van de Revolutie was Frankrijk in bevolkingsaantal de grootste staat van Europa. Aan het eind van de achttiende eeuw had Frankrijk de op drie na grootste bevolking ter wereld (30 miljoen vergeleken met 12 miljoen Britten en 35-40 miljoen Russen). Lange tijd zou Napoleon kunnen putten uit een groot reservoir met jonge mannen die bereid waren om te vechten voor hun idealen.

Schilderij van Eugène Delacroix Julirevolutie uit van 1830 in Parijs. Het is het eerste poli-tieke schilderij uit de geschiedenis van de moderne kunst. Op het schilderij van Eugène Delacroix wordt het volk naar de zege geleid door de allegorie van de vrijheid, uitgebeeld als een jakobijnse Jeanne d’Arc. De schilder beeldde hier de Julirevolutie uit van 1830 in Parijs. Het is het eerste politieke schilderij uit de geschiedenis van de moderne kunst.

Aanvankelijk werd de Revolutie geleid door de girondijnen: een gematigd linkse, politieke groepering. Maar ook deze gematigde omwenteling veroorzaakte een schok bij de gevestigde machthebbers die een tegenaanval openden met een contrarevolutie welke werd gesteund door het buitenland. De buitenlandse dynastieën vreesden dat de revolutie zou overslaan naar hun land. Om hun eigen macht veilig te stellen gingen zij gezamenlijk (in coalities) vechten tegen Frankrijk. De reactie van de ‘oude krachten’ verscherpte binnen Frankrijk de tegenstelling tussen de royalisten en revolutionairen, en door een polarisatie kwamen de extremere jakobijnen aan de macht. Om de chaos het hoofd te bieden werd Maximilien Robespierre hoofd van het revolutionaire Comité van Openbare Veiligheid. Dit was een hellend vlak wat betreft de idealen. Want dit comité legde een bestuur van terreur op om de pas gevormde Republiek tegen binnenlandse en buitenlandse vijanden te verdedigen. Met het argument dat Frankrijk omringd was door onverzoenlijke vijanden die constant complotten aan het smeden waren tegen haar nieuw verworven vrijheid verklaarde Frankrijk in 1792-93 aan Oostenrijk, Engeland, Holland en Spanje de oorlog. In 1793 veroverde Frankrijk Savoye in Noord-Italië, België en delen van West-Duitsland. En hier sloeg de revolutie om in haar intentie. De buitenlandse dreiging leidde in Frankrijk tot hysterie en de nieuwe republikeinse leiders zochten hun heil in een bestuur van terreur om het land van binnenlandse vijanden, werkelijk en verzonnen, te zuiveren. In 1793-94 werden 40.000 mannen en vrouwen geëxecuteerd. Heimelijk royalisten, overtuigde katholieken, graanspeculanten en vele onschuldige personen belandden onder het nationale scheermes. De geweldsspiraal van terreur en extremisme leidde tot chaos en uitputting. Elke gezagdrager – royalist of republikein – liep kans op gevangenschap of de guillotine. In dit klimaat verloren velen hun gevoel om te rouwen bij een bloedvergieten; zelf zouden ze de volgende kunnen zijn. Wreedheid en terreur leken tot norm te zijn verheven. Niemand was zijn leven nog zeker en op 27 juli 1794 werden de jakobijnen op hun beurt ten val gebracht tijdens de Thermidoriaanse Reactie. Er kwam enige rust. Nadat op 22 augustus 1795 een nieuwe Franse Grondwet was ingevoerd, werd op 26 oktober 1795 de Nationale Conventie opgeheven en kwam het land tot 1799 onder leiding van een vijfkoppige bestuur, het Directoire genoemd. De bevolking kreeg genoeg van de terreur en snakte naar orde: het riep om een sterke man. Dit is het lot van elke gewelddadige revolutie. Napoleon profiteerde van deze wetmatigheid: op elke revolutie volgt een dictatuur.

Generaal Bonaparte tijdens de eerste Italiaanse campagne, detail van schilderij van Édouard Detaille Generaal Bonaparte tijdens de eerste Italiaanse campagne, detail van schilderij van Édouard Detaille

De Revolutie had een machtsstructuur op poten gezet, waar de oude koningen niet van hadden durven dromen. Zij moesten nog altijd rekening houden met de paus, Kerk en haar christelijke deugden. Maar de Revolutie scheidde de Kerk van de staat en alle burgers werden met een bestuurs- en wetgevingsapparaat gebonden aan de staat. De Franse Revolutie schiep de eerste moderne totalitaire staat waarin het nationalisme de burgers emotioneel bond met de staat. Volk en staat werden één geheel in de natiestaat. Door de invoering van de dienstplicht werden de huurlegers omgebouwd tot volkslegers. Wanneer het landsbelang in gevaar kwam werden de burger geacht offers te brengen.

Napoleon identificeerde zich in zijn kreefttijdperk met het revolutionaire Frankrijk. In Kreeft ontwikkel je je normen en waarden. Napoleon zag de Revolutie hij als een kans om de ideeën van zijn idool Rousseau in de praktijk te brengen. Vaak was hij te vinden op plaatsen waar de Revolutie werd verkondigd. Napoleon was een gematigd revolutionair. In zijn visie had de koning verbannen moeten worden en niet vermoord. Napoleon zag de Revolutie vooral als een breekijzer voor de broodnodige modernisering. Kreeft bezielde Napoleon met de harde lessen van de Revolutie.

Toch was het revolutionaire Frankrijk niet helemaal de juiste plek voor Napoleon. Kreeft is het teken van je afkomst, je wortels, je clan. Daar moet je je identiteit (Kreeft) vinden. Tussen 1786 en 1793 ging Napoleon vier keer terug naar Corsica waar hij zoekende was naar zijn rol in de samenleving. De zijn eerste terugkeer viel het hem bij aankomst op dat de Corsicanen steeds harder werden onderdrukt door de Fransen. Dit doet Kreeft pijn, zijn landgenoten – de Corsicanen – werd onderdrukt. Op zijn schooltijd had hij aan de lijve de arrogante houding van de Franse adellijke kadetten ondervonden wat zijn gevoelens voor de Corsicaanse onafhankelijkheid aanwakkerde. Hij moest zich de verhalen van zijn vader als verzetsstrijder nog goed herinneren. Toen zijn oom Lucien overleed keerde hij voor de tweede keer terug. Met de erfenis konden de Bonapartes stemmen kopen, waarmee Napoleon werd benoemd tot luitenant-kolonel van een bataljon van de Corsicaanse vrijheidsstrijders. Napoleon werd openlijk aanhanger van Paoli en wilde gaan vechten tegen de onderdrukking van Corsica. Hiervoor moest hij bijzonder verlof krijgen van het Franse leger. Hij schreef een brief naar de Commissaris van Oorlog waarin hij de situatie uitlegde. De regering zag er wel voordeel in, een Fransgezinde op Corsica, maar Napoleons kolonel dacht daar anders over en ontsloeg hem. Napoleon was zijn baan verloren. Tot overmaat van ramp mislukte ook nog eens zijn strijd voor een vrij Corsica. Paoli had zich inmiddels tegen de Revolutie gekeerd en was royalist geworden. Er brak een burgeroorlog uit en Napoleon koos toen net als zijn vader de kant van de Fransgezinde. Dit werd Paoli te veel. De getalenteerde Napoleon werd een bedreiging en Paoli veroordeelde de Bonapartes publiekelijk tot ‘eeuwige afkeer en schande’, en in het land waar de vendetta heerst betekende dit sterven of vluchten. De hele familie zocht in juni 1793 een veilig (Kreeft) heenkomen in Frankrijk en zou nooit meer terugkeren.

Het was alles bij elkaar een erg rommelige tijd maar dat is ergens wel logisch gezien Napoleons afkomst. Hij was in zijn ramtijdperk geboren als Italiaan met de Franse nationaliteit, in zijn stiertijdperk werd hij toegelaten tot de Franse adel, in zijn tweelingentijdperk werd hij officier in het Franse leger en werd betaald door Frankrijk en in zijn kreefttijdperk wilde hij zijn geboorte-eiland bevrijden wat hem in conflict bracht met zijn broodheer. Hij maakte zich sterk voor de afscheuring van Corsica van Frankrijk maar toen dat niet lukte, kreeg hij het aan de stok met zijn eilandgenoten en moest hij vluchten. Dit moment markeert het einde van zijn jeugdfase. De terugkeer naar Corsica lijkt een verloren tijd, maar het was nodig opdat Napoleon en zijn familie zich definitief konden losmaken van hun geboortestreek. Toen Napoleon op 24-jarige leeftijd Corsica definitief achter zich liet, werd hij volwassen en werd Frankrijk zijn nieuwe vaderland. Hij verfranste zijn naam van Napoleone Buonaparte in Napoleon Bonaparte.

Op de achtergrond bleef Corsica Napoleons inspiratiebron. Zijn idool Rousseau had Du Contrat social geschreven, een werk waarin het eiland model stond voor een utopische stadstaat. En de vrijheidsstrijder Paoli was een onzelfzuchtig, onbevreesd en verstandig man die een sociaal Corsica voorstond met een grondwet die is gebaseerd op de idealen van de Verlichting. Zo’n machthebber wilde Napoleon ook zijn; niet voor Corsica maar voor Europa.

Nu was Napoleon klaar voor zijn leeuwfase waarin de wereld zou kennis maken met de rijzende ster. Leeuw staat voor een versmelting (zoals in een huwelijk): de verhaallijnen van Napoleon en de Franse Revolutie komen nu samen. Want zonder de Franse Revolutie hadden we nooit van Napoleon gehoord, maar zonder Napoleon waren de grote principes over gelijkheid in het burgerlijk recht, godsdienstvrijheid en de verhouding tussen kerk en staat vermoedelijk ook een dode letter gebleven. Vijftien jaar alleenheerschappij onder Napoleon volstond om die grote republikeinse waarden veilig te stellen. Hij vormt de brug tussen het achttiende-eeuwse absolutisme en de Moderne Tijd.

Na de verbanning uit Corsica klopte Napoleon weer aan bij het Franse leger en omdat er een schreeuwend tekort was aan officieren werd hij weer aangenomen als artillerieofficier. Hij kreeg een mooie opdracht in Toulon waarin hij kon laten zien wat hij waard was. Deze stad was met steun van de Engelsen in handen van koningsgezinden en het was van groot belang dat de stad werd heroverd. Napoleon analyseerde de situatie en maakte een plan maar hij kwam erachter dat de bevelhebbende generaal totaal onbekwaam was. Hondsbrutaal schreef Napoleon een brief aan de militaire leiding waarin hij het dienstdoende kader beschreef als ‘een stelletje dwazen die uitblinken in onwetendheid’ en verzocht om een nieuwe bevelhebber aan te stellen. Met zo’n brief had Napoleon makkelijk onder de guillotine kunnen belanden maar zijn verzoek had succes. Er kwam en nieuwe generaal die feitelijk de leiding aan Napoleon overliet. Het plan slaagde. Toulon werd heroverd en de Engelse vloot verliet de haven. Na zes jaar aanmodderen op Corsica, viel in Toulon alles op zijn plaats. Dit werd de start van zijn carrière.

Napoleons strategische inzicht en besluitvaardigheid werden opgemerkt en hij promoveerde in enkele maanden tot brigadier-generaal. Zijn toekomst leek rooskleurig … tot 27 juli 1794: de val van Parijs. Het bewind van Robespierre viel en omdat Napoleon ook tot zijn aanhang behoorde, werd hij snel gearresteerd en belandde in de gevangenis. De invloedrijke staatsman Paul Barras redt hem van de guillotine. Terecht dankte hij zijn goede gesternte dat hij het er levend vanaf bracht want vele anderen werden terechtgesteld op grond van veel minder bewijs. Napoleon werd snel vrijgelaten door het Directoire en teruggeplaatst in zijn oude rang. Leeuw lijkt vaak voor het geluk geboren.

Schilderij Josephine de Beauharnais Joséphine de Beauharnais huwde op 9 maart 1796 met Napoleon. Hun huwelijk bleef kinderloos. Joséphine was lichtzinnig en verkwistend, maar ook goedhartig, beschaafd en charmant.

Leeuw bracht ook op een ander vlak geluk. Napoleon was bevriend met Barras en dit lid van de Conventie wilde van zijn maîtresse af – Joséphine de Beauharnais (1763-1814) – en regelde in 1794 een kennismaking. Napoleon was meteen smoorverliefd op de knappe vrouw maar Joséphine was matig onder de indruk van de tengere bleke generaal. Waarom ze toch op 9 maart 1796 (in het geheim) een burgerlijk huwelijk sloot met Napoleon is nooit duidelijk geworden. Het huwelijksnacht verliep bizar. Toen hij een poging deed intiem te worden met zijn vrouw, kwam de mopshond van Joséphine Fortune tussen beiden en beet Napoleon met een bloedende been en litteken tot gevolg. In ieder geval had Joséphine een hoog aanzien in de society en dat gaf Napoleon een sterkere positie in de heersende kringen.

In Leeuw kwamen de successen; eerst Toulon, daarna bij een klein grensconflict met Italië. Vervolgens gaf Barras Napoleon de opdracht om als commandant van het garnizoen in Parijs een coupepoging van koningsgezinden te onderdrukken. Napoleon handelt snel en slaat de opstand op 5 oktober 1795 bloedig neer. Napoleon wilde meer. De erfenis van Robespierre was een oorlog met Europa en dit bood kansen voor de ambitieuze generaal. De Italianen hadden in 1794 een soort staatsgreep gepleegd die moest worden afgeslagen. Napoleon wilde dolgraag de oorlog tegen Italië leiden. Een triomfantelijke overwinning zou hem in één klap de hoogste militair maken. Via zijn contacten met Barras kreeg hij wat hij wilde: het bevel over de aanval van Italië. Twee dagen na zijn huwelijk vertrok hij voor tien maanden naar Italië.

Aquarel van de royalistische opstand van 13 Vendemiaire in Parijs op 5 oktober 1795 werd onder leiding van Napoleon bloedig neergeslagen. De royalistische opstand van 13 Vendémiaire in Parijs op 5 oktober 1795 werd onder leiding van Napoleon bloedig neergeslagen, die hierdoor de status van nationale held verkreeg. Als munitie koos Napoleon voor de shrapnel - een granaatsoort gevuld met loden kogeltjes - om zoveel mogelijk slachtoffers te maken.

Het maagdtijdperk was begonnen. In Maagd worden de huwelijkse banden die Leeuw heeft gesmeed altijd wat losser. Tijdens zijn Italiaanse veldtocht hunkerde Napoleon naar zijn vrouw maar Joséphine peinsde er niet over om Napoleon te vergezellen aangezien ze in Parijs genoot van het aanzien en de avontuurtjes met mannen van stand. Elke brief die Napoleon schreef werd of genegeerd of met een kort briefje beantwoord. Zelfs toen Napoleon één van zijn mannen stuurde om haar te halen kwam ze niet, ze veinsde een beginnende zwangerschap om maar niet uit Parijs weg te hoeven. Napoleon werd zelfs zo wanhopig, dat hij een brief naar het Directoire stuurde, met de mededeling dat hij ontslag zou nemen, als Joséphine niet naar Milaan zou komen. Eindelijk zwichtte Joséphine voor de druk en onder luid geklaag vertrok ze naar Milaan, waar ze Napoleon echter niet aantrof, omdat die druk bezig was met het nemen van maatregelen om de dreiging van een nieuw Oostenrijks leger af te wenden. Napoleon smeekte haar dus om naar Verona te komen, maar dat weigerde ze. Toen liet Napoleon alles in de steek, en trok voor twee dagen naar Milaan. In Maagd worden de contacten koeler. Maagd moet werk verrichten opdat Weegschaal de vrucht kan plukken.

Maagd kijkt minutieus naar alle details. Kan het niet beter, effectiever en efficiënter? Napoleon reorganiseerde zijn leger. In die tijd was het gebruikelijk om een groot leger onder te verdelen in eenheden met een specialisme (lichte cavalerie, infanterie enz.). Napoleon deed het anders. Hij maakte kleinere eenheden van pakweg 10.000 soldaten die konden opereren als een onafhankelijke miniversie van het grotere leger. Deze korpsen waren veel flexibeler inzetbaar dan één groot leger en dat gaf Napoleon een groot voordeel om zijn legers af te stemmen op de condities van het terrein en het gaf Napoleon een grotere vrijheid in het bepalen van een strategie.

Schilderij Napoleon bij de brug van Arcole waar hij op 15-17 november 1796 een glansrijke overwinning behaalde op de Oostenrijkers. Schilderij van Antoine-Jean Gros. Napoleon bij de brug van Arcole waar hij op 15-17 november 1796 een glansrijke overwinning behaalde op de Oostenrijkers. Schilderij van Antoine-Jean Gros.

Het Franse leger waar Napoleon mee moest vechten in Italië was een zooitje. De soldaten kregen geen soldij, waren slecht gekleed en verveelden zich in hun kazernes. Napoleon stortte zich op de training van zijn leger. Napoleon staat bekend als een micromanager die elk aspect van zijn leger tot in de details kende, er was maar weinig dat aan zijn aandacht ontsnapte. Zo benadrukte hij de wiskundige principes van het kaartlezen en het gericht schieten. Steeds hamerde hij er op dat de vuurkracht niet gebruikt moest worden om zoveel mogelijk te schieten (twaalf schoten per minuut was haalbaar), maar dat het beter was om met minder schoten per minuut alle vuurkracht op één punt te concentreren. Voor meer vuurkracht verving hij de vierpond kogels door zespond kogels en hij vergrootte het aandeel van de twaalfponders. Met dit soort details vergrootte Napoleon de aanvalskracht van het leger. Een terrein waar hij niet op beknibbelde was de zorg voor zijn zieken en gewonden. Hij stelde kundige legerartsen aan die in goed geoutilleerde veldhospitalen de gewonden verzorgden, zelfs de gewonden van de vijand.

Het hoofd van de sectie Oorlog – Carnot – deed ook nuttig (Maagd) werk voor Napoleon. Carnot reorganiseerde het leger door dertien legeronderdelen in het leven te roepen, met de bijbehorende werkplaatsen voor de productie van kanonnen en munitie. Carnot zette een nationaal semafoorsysteem op (een optische telegraaf) waarmee berichten met een snelheid van 200 kilometer per uur konden worden verzonden. Ook verbeterde Carnot het cartografisch materiaal van het leger en concentreerde de centrale leiding ervan in wat hij het Bureau Topographique noemde, de eerste generale staf in de geschiedenis. Al dit belangrijke werk op de achtergrond leverde Napoleon de onderdelen – mensen en kanonnen – van zijn leger. Maagd schept zoals altijd orde. Napoleon hervormde het leger van een roversbende naar een vechtmachine.

Napoleon was zich goed bewust van de moeilijke operatie in Italië. De aanval was uiterst riskant. Zijn manschappen waren slecht gemotiveerd, de wegen waren slecht en de middelen beperkt. Napoleon beschikte over slechts zestig kanonnen en op zijn best over 50.000 man – meer kon het Directoire niet aanleveren. Tegenover Napoleon stond een vier keer zo grote overmacht van Italiaanse en Oostenrijkse legers. Napoleons talent was dat hij zijn soldaten wist te motiveren tot een vechtmachine. Met gedurfde snelle aanvallen versloeg Napoleon de Italiaanse en Oostenrijkse legers in twaalf veldslagen. Na zijn zege was Napoleon betrokken bij het vredesoverleg, wat nogal ongebruikelijk was voor een generaal, maar ja, Napoleon was naast een briljant generaal ook een behendige politicus die in Italië de vorming van vazalstaten stimuleerde ‘onder Franse bescherming’, een Warschaupact avant la lettre. Het bang geworden Oostenrijk deed grote concessies aan de Fransen, waaronder het afstaan van de Zuidelijke Nederlanden. Met deze successen zagen de Fransen de veldtocht van Napoleon als een heldentocht; ze schreven de jonge duivelskunstenaar die een leger van hongerige, ellendige soldaten op weet te zwepen en zo overwinning op overwinning weet te behalen. In één klap was Napoleon de populairste en machtigste militair van Frankrijk.

Toch mist Maagd het goud van Leeuw. De triomf was bescheidener dan de mythe ons doet geloven. De historicus G. Ferrero concludeerde in 1936 dat de militaire bekwaamheid van de beginnende veldheer mateloos werd overdreven; het krijgskundig genie, zonder werkelijke ervaring, is het bedenksel van een door de romantiek vergiftigd tijdperk, dat er naar snakte zich in het stof te mogen werpen voor de ideale held. De capitulatie van de Italianen was niet de vrucht van de veldtocht; de Italianen hadden al besloten een bondgenootschap met Frankrijk te zullen sluiten voordat Napoleon ten tonele verscheen. En zodoende lukte het Napoleon om zijn campagne af te schilderen als een bevrijdingsoorlog om de Noord-Italianen te bevrijden van de Oostenrijkse overheersing. Zijn Italiaanse komaf kwam hem daarbij goed van pas en Napoleon keek er strikt op toe dat zijn soldaten zich niet te veel te buiten gingen aan plunderingen en verkrachtingen. Napoleons vredesvoorwaarden waren fair en dat was tegen het zere been van het Directoire in Parijs. Wel ging er een vette oorlogsbuit richting Frankrijk, maar dat was in die tijd gebruikelijk. Tegenwoordig wordt Napoleon in Italië beschouwd als een van de grondleggers van de Italiaanse eenwording.

De immens populaire Napoleon had op zijn achtentwintigste levensjaar in Frankrijk de macht kunnen grijpen, maar het was zijn tijd nog niet. Eerst kwam de evenwichtige Weegschaal in Napoleons leven. Weegschaal grijpt nooit brutaal de macht, Weegschaal houdt rekening met de ander. Het Directoire zag Napoleon als een bedreiging en probeerde hem uit de buurt van Parijs te houden door hem het bevel te geven over de verovering van Engeland. Napoleon bedankte voor zo’n hachelijke onderneming en kwam met een alternatief. Hij wilde als een moderne Alexander de Grote de Oriënt veroveren. Het Directoire ging akkoord; Egypte lag ver genoeg van Parijs.

Schilderij van Guillaume Orange. Napoleon ontdekt in Egypte een mummie. Napoleon ontdekt in Egypte een mummie. Schilderij van Guillaume Orange

Egypte werd Napoleons meest diplomatieke verovering. Hij ging omzichtig om met de bevolking. Van tevoren werden er onder de burgers gedrukte proclamaties in het Arabisch verspreid waarin stond dat hij de islam vereert, dat hij de paus en de Maltezer ridders van hun macht had beroofd en dat hij kwam als vriend van de sultan. Napoleon probeerde zoveel mogelijk op te gaan in de oosterse cultuur. Hij ontving gasten op de voor die streek gebruikelijke manier, sprak op hun wijze, met veel beeldspraak. Hij vierde zelfs de verjaardag van Mohammed. Napoleon speelde de Mahdi; een strijder die de islamieten zou verlossen van de onderdrukking. Omdat de Engelsen na zijn aankomst in Egypte de Franse vloot hadden vernietigd zat Napoleon vast. Van de nood maakte hij een deugd door zich te storten op de cultuur. Hij richtte Institut d’Egypte op voor de bevordering en verbreding van de kennis. Er werd een krant en een wetenschappelijk tijdschrift opgezet en er werd archeologisch veldwerk gedaan. Bij een opgraving in augustus 1799 werd de Steen van Rosette gevonden: de beroemde steen die de sleutel vormde tot de ontcijfering van het Egyptische hiërogliefenschrift, een tweeduizend jaar oud mysterie. Met de energie van Weegschaal werd de Egyptische onderneming een halve mislukking. Van het begin tot het eind was het vol dramatische gebeurtenissen. Na aanvankelijke militaire successen moest Napoleon zich terugtrekken. Weegschaal is geen veroveraar. Weegschaal apprecieert de schone kunsten. Egypte werd vooral een cultureel succes. Napoleons ontdekking van de Oriënt werd een inspiratiebron voor kunstenaars. Hoewel Napoleon als militair had gefaald, Weegschaal is allesbehalve een vechter, kwam hij terug als een cultuurheld.

Napoleon en zijn generale staf in Egypte. Schilderij van Jean-Léon Gérôme Napoleon en zijn generale staf in Egypte. Schilderij van Jean-Léon Gérôme

Leeuw had Napoleons eerzucht aangewakkerd om macht verwerven en na zijn succes in Italië werd dit een reële mogelijkheid. Weegschaal voegt vervolgens informatie toe aan het vuur van Leeuw. De veldtocht in Egypte gaf nieuw inzichten. Ver weg van Frankrijk werd het voor Napoleon ineens allemaal helder, misschien wel juist omdat hij in Weegschaal een halve overwinning had behaald. Hij wilde niet alleen de macht, hij wilde als een Romeins keizer over Europa heersen. Hij wilde regeren (Leeuw) in de stijl (Weegschaal) van niemand minder dan Julius Caesar (ironisch genoeg had Caesar Gallië – Frankrijk – juist onderworpen). Napoleons visioen om als een caesar te heersen is het keerpunt in zijn leven. Spoedig zou hij als keizer de eerste totalitaire Europese oorlog beginnen welke pas zou eindigen op het slagveld van Waterloo.

Napoelon Bonaparte bezoekt pesthuis in Jaffa. Schilerij van Antoine-Jean-Gros In 1804 schilderde Antoine-Jean Gros het bovenstaande tafereel van een bezoek van Napoleon aan een pesthuis in Jaffa in 1799. Napoleon was inmiddels alleenheerser van Frankrijk en wilde zichzelf aan zijn volk tonen als een barmhartige en onverschrokken leider. Tijdens de Syriëcampagne in 1799 was er in Jaffa onder de Franse soldaten de pest uitgebroken. De ziekte was zeer besmettelijk. In een klooster was een ziekenboeg geïmproviseerd. Hoewel het hem ontraden werd, stond Napoleon erop de pestlijders die ten dode waren opgeschreven, te bezoeken. Gros dikt het lekker aan: terwijl een officier achter hem vanwege de enorme stank een doek voor de mond houdt, is Napoleon toegetreden tot een van de pestlijders en raakt hem zelfs aan. Dit gebaar gaf uiteraard voedsel aan de eeuwenoude mythe dat de ultieme leider onsterfelijk is. Gros verbeeldt Napoleon als een nieuwe Christus. Ook al genas Napoleon geen zieken, de schijn wordt hier wel gewekt. Napoleon begreep heel goed dat het katholieke volk van Frankrijk gevoelig was voor dergelijke voorstellingen omdat deze sterk deden denken aan het leven van Jezus.

Toen Napoleon in oktober 1999 terugkeerde in Frankrijk had het Directoire de rust aan de Franse grenzen hersteld maar was het binnenland totaal verdeeld. De oud-royalisten wilden hun koning terug en bij de arme stedelijke arbeiders broeide nog het idee van de Revolutie. De invoering van de nieuwe dienstplichtwet vergrootte de haat tegen het Directoire en daar kwam nog bij dat de inflatie totaal uit de hand liep. Het uitgeputte Frankrijk begon na elf jaar intensieve revolutionaire activiteiten te snakken naar rust. De mensen kregen er vertrouwen in dat de jonge briljante generaal Napoleon deze rust kon brengen. Hij was de sterke man die de Revolutie kon bestendigen. Zowel de royalisten als de revolutionairen konden in Napoleon hun leider zien omdat in hem de oude macht van de koning en de idealen van de Revolutie waren verenigd.

Schilderij Napoleon Bonaparte tijdens zijn staatsgreep van 18 Brumaire in Saint-Cloud Napoleon Bonaparte tijdens zijn staatsgreep van 18 Brumaire in Saint-Cloud

Napoleons tijd kwam met Schorpioen. Het werd tijd om de macht te grijpen. Een caesar zal opstaan, zo zei Robespierre, toen de wetgevende vergadering Frankrijk in een oorlog betrok. Deze voorspelling kwam uit. Schorpioen bracht de grote transformatie in Napoleons leven. Schorpioen houdt niet zoals Weegschaal rekening met de ander, maar doet alles om de nieuwe koers die Weegschaal uitstippelde in te zetten. Hiervoor transformeert Schorpioen de kern. De kern van de Revolutie was de ontluikende democratie en de emancipatie van de lagere standen. Maar deze was simpelweg niet levensvatbaar omdat de oude krachten (de royalisten) onuitroeibaar bleken waardoor Frankrijk in chaos verviel. De enige oplossing was dat een dictator de Revolutie ging leiden. Alleen een dictator kon rust brengen en de idealen van de Revolutie bestendigen. Schorpioen ziet dit soort dingen altijd heel scherp. Zij richt zich op het levensvatbare en vernietigt de overbodige ballast. Op 18 Brumaire in jaar viii (9 november 1799) pleegde Napoleon met succes een staatsgreep. Het Directoire werd ontbonden, Le Directoire est mort, vive Napoleon. Een maand later benoemde Napoleon zichzelf tot Eerste Consul, eerst voor tien jaar en in 1802 voor het hele leven.

Snel na zijn machtsovername probeerde Napoleon de betrekkingen met Engeland en Duitsland te verbeteren maar toen zijn vredesbrieven onbeantwoord bleven wantrouwde hij zijn vijanden en greep naar de wapens. Voor de wraakzuchtige Schorpioen is het alles of niets. Napoleon trok over de besneeuwde Sint-bernardspas richting Oostenrijk. Het was een uiterst riskante aanval, mede omdat het grootste gedeelte van de artillerie moest worden achtergelaten. Bij Marengo kwam het tot een treffen met Oostenrijk. Na een nederlaag wist Napoleon toch nog te overwinnen dankzij het op tijd terugkeren van de vooruitgeschoven troepen van Desaix. Na nog twee overwinningen in Moreau in Duitsland en Dupont in Italië werd op 9 februari 1801 een vrede gesloten. Toen daarna ook de vrede met Engeland en Rusland werd gesloten was Napoleons populariteit op een hoogtepunt. Schorpioen tilde Napoleon naar een hoger plan.

In 1801 brak Napoleons boogschuttertijdperk aan: zijn meest roemrijke tijd. Napoleons heerschappij moderniseerde Europa. Naar de idealen van de Franse Revolutie kwam er godsdienstvrijheid, de scheiding van de machten, burgerrechten en een grondwet. De regionale culturele verschillen werden gladgestreken. Hiertoe standaardiseerde Napoleon de maten en gewichten, kwam er één Europees rechtssysteem met een gemeenschappelijk rechtspraak, een transportsysteem van wegen en kanalen, open grenzen, een vrije markt voor handel, een gemeenschappelijk geloof in de rechten van de mens, en dat alles onder één gemeenschappelijke leider.

Boogschutter verbreidt het vuur van Leeuw. Boogschutter heeft het licht gezien. Hij is de verkondiger van het hogere doel. Met zijn enthousiaste begeestering trekt Boogschutter de mensheid mee met zijn idee. Een uitgekiende propaganda moest er voor zorgen dat alle Fransen het nieuwe regime omarmde. Naar alle uithoeken van het land werden mensen uitgezonden, om de nieuwe politiek te verkondigen.

Door de klassenconflicten tot een minimum te beperken vergrootte Napoleon de Franse nationale eenheid. Ook sloot hij vrede met de Kerk en de paus. Het katholieke geloof krijgt bij het concordaat van 1801 erkenning als ‘de godsdienst van de meerderheid van de Fransen’. Priesters ontvangen voortaan een salaris van de staat en als tegenprestatie deed de Kerk afstand van de genationaliseerde kerkelijke eigendommen. Ook door het onderwijs ging flink de bezem. Zelf had Napoleon zijn scholing te danken gehad aan zijn beurzen voor zijn opleiding en hij wilde alle Fransen zo’n kans geven. Hiertoe Napoleon reorganiseerde Napoleon het Franse onderwijssysteem grondig. Hij zette vele scholen op voor het voortgezet onderwijs (lycea) waar vooral wiskunde en Frans werd gegeven met een vrijwel militaire discipline, en hij stelde studiebeurzen beschikbaar. Door zijn hervormingen nam de alfabetisering substantieel toe.

Napoleon Bonaparte kroont zichzelf in de Notre-Dame op 2 december 1804 tot keizer Napoleon I, schilderij van Jacques Louis David Getooid als een Romeins keizer kroont Bonaparte zichzelf in de Notre-Dame op 2 december 1804 tot keizer Napoleon I. Moeder Letizia kreeg het weinig prestigieuze predicaat Madame Mère de l’Empereur en was daarom diep beledigd weggebleven bij de kroning. Dit smetje op de gebeurtenis had de hofschilder vakkundig weggewerkt: ze zit prominent vooraan in de ereloge. Detail schilderij Jacques Louis David.

Met de kracht van Boogschutter bracht de dictator de gewenste rust. Met tal van maatregelen trok Napoleon de economie uit het slop. Hij pakte de corruptie aan, richtte de Franse nationale bank op, verhoogde de belastingen op bepaalde goederen, zette een overheidsdienst op voor de armenzorg. Binnen een jaar werden de belastingen op eerlijke wijze geïnd, stegen de belastinginkomsten, was de Franse schuld beheersbaar, was de waarde van de munt stabiel en de armoede sterk teruggedrongen. Napoleon had het probleem opgelost waar de koning en het revolutionaire bewind zich op hadden stukgebeten. Napoleon had een economisch wonder verricht en mede hieraan dankte hij zijn populariteit.

Napoleon investeerde veel in publieke werken. Hij legde tijdens zijn regeringsperiode 51.488 kilometer aan wegen aan en daarbovenop nog eens 1609 kilometer aan kanalen. Sinds Napoleon rijden we in continentaal Europa overal rechts. Hij liet een kanaal aanleggen voor de watervoorziening van Parijs en liet kades bouwen langs de Seine. Naast het verbeteren van de infrastructuur hield Napoleon zich bezig het verfraaien van Parijs met monumenten zoals de Arc de Triomphe die zijn grandeur onderstreepten.

Een van Napoleons belangrijkste nalatenschap is zijn Code Napoleon uit 1804: een nieuwe grondwet waarin de vrijheids- en gelijkheidsidealen van de Revolutie werden vastgelegd. Volgens dit rechtssysteem waren alle burgers gelijk voor de wet. Hij emancipeerde (tijdelijk) de Joden en de Napoleontische Code Pénal (strafrecht) maakte een einde aan de bestraffing van godslastering, heiligschennis, hekserij of homoseksualiteit. Het gezag van de man over de vrouw nam echter toe. Met de wetboeken consolideerde Napoleon de verworvenheden van de Revolutie. De Code Napoleon werd ook ingevoerd in de geannexeerde gebieden en de satellietstaten en het vormde de basis van de latere wetboeken van veel Europese landen. Met de kracht van Boogschutter verliep alles tot 1807 voorspoedig.

De Code Civil of Code Napoleon is het Frans burgerlijk wetboek. Het maakte in 1804 een einde aan de grote rechtsverscheidenheid en -verwarring. Napoleon had de totstandkoming krachtig bevorderd; in welke mate hij invloed heeft gehad op de inhoud, is een betwiste vraag. De Code Civil is van grote invloed geweest op de meeste latere nationale wetgevingen. Het gold in Nederland van 1811-1838.

 

Spotprent van James Gillray uit 1805. De Engelse minister-president William Pitt (de Jongere) en Napoleon verdelen de pudding. Karikatuur van James Gillray uit 1805. De Engelse minister-president William Pitt (de Jongere) en Napoleon verdelen de pudding.

Na de staatsgreep in Schorpioen ging Boogschutter Napoleons Caesarendroom uitvoeren. Hij wilde een keizerlijke dynastie stichten en hiervoor schreef hij op 6 november 1804 een volksstemming uit over een nieuwe grondwet waarin Napoleon werd benoemd tot erfelijk ‘keizer der Fransen’ met de titel Napoleon I. Het overweldigende aantal ja-stemmen van 99,93% was door Napoleon verzonnen. Boogschutter is geen bemiddelaar zoals Weegschaal of een democraat zoals Waterman, Boogschutter overdondert. Op 2 december 1804 kroonde Napoleon zichzelf in de voetsporen van Karel de Grote tot keizer. Bij de plechtigheid in de Notre-Dame in Parijs gebruikte hij de paus ter ere van zichzelf. Napoleon zette zelf de kroon op zijn hoofd en dat van Joséphine, een ritueel dat de paus had moeten doen. Hoe anders ging dat bij Karel de Grote die voor deze plechtigheid de moeite had genomen om naar Rome te gaan. Het keizerschap moest Napoleon meer statuur geven. Hiermee was Napoleon paradoxaal genoeg monarch als gevolg van een revolutie die juist het goddelijk gezag van de monarchen had afgezworen. In het keizerschap zien we ook een vroege steenbokinvloed. Steenbok wil de absolute macht.

Foto Arc de Triomphe in Parijs Napoleon gaf in 1806 de opdracht voor de bouw van de Arc de Triomphe in Parijs. De triomfboog naar Romeins voorbeeld van architect J.F. Chalgrin werd in 1836 ingewijd. Onder de boog bevindt zich sinds 1920 het graf van de Onbekende Sol-daat.

Om de breuk met het verleden te benadrukken en zijn status als keizer aan te dikken, greep Napoleon terug naar de symboliek van het Romeinse Rijk en hij hielp mee dit vorm te geven in de empire (Het Franse woord empire betekent Keizerrijk). Empire is vooral een meubel- en decoratiestijl, voor de gegoede burgerij die de kastelen en paleizen liet aankleden in deze moderne stijl. Napoleon had inspiratie opgedaan tijdens zijn veldslagen. Hij bewonderde de Egyptische cultuur, vandaar dat in de empirestijl elementen en patronen uit de Oud-Egyptische zijn opgenomen wat gecombineerd werd met de Romeinse bouwkunst. Opnieuw geeft Frankrijk in de mode de toon aan in Europa, zelfs bij zijn vijanden.

Boogschutter denkt groots. Om echt over Europa te heersen moest Napoleon Engeland op de knieën krijgen. Napoleon koos voor een frontale aanval tegen Engeland: een invasie. Hiervoor moest de Franse marine het opnemen tegen de machtige Royal Navy. Voor de invasie liet Napoleon langs de kustplaatsen van Het Kanaal duizenden landingsvaartuigen bouwen. De Engelsen konden de hegemonie van Frankrijk niet tolereren en ze hervatten in mei 1803 de oorlog. In 1804 sloten de Engelsen de Derde Coalitie met Pruisen, Rusland en Oostenrijk. De Derde Coalitieoorlog eindigde met twee bekende slagen: Trafalgar en Austerlitz. De zeeslag bij Trafalgar in 1805 werd een grote nederlaag voor Frankrijk. Het haalde een streep door Napoleons invasieplan van Engeland. Boogschutter was toen al over zijn hoogtepunt heen: Engeland bleek op zee te sterk. Een kleine troost voor Napoleon was dat admiraal Nelson bij de slag overleed. De slag bij Austerlitz verliep fortuinlijker voor de Fransen. Oostenrijk had drie legers opgesteld, een hoofdmacht van ongeveer 90.000 man in Italië, een kleiner legertje van 25.000 man in Tirol en een leger van 70.000 man in Duitsland. Rusland en Pruisen wilden met Frankrijk bemiddelden, maar als Napoleon die bemiddeling niet aanvaardde, zouden zij zich met 180.000 man bij de Oostenrijkse legers aansluiten. Napoleon begreep dat haast geboden was en dus zweepte hij zijn legers tot het uiterste om een snelle overwinning te behalen. Al snel kwam het Franse leger in Wenen aan, vanwaar het snel doortrok naar Moravië, waar de keizers aan de onderhandelingen begonnen welke leidden tot de bekende slag bij Austerlitz op 2 december 1805. Bij deze veldslag vocht Napoleon met 66.000 man tegen 90.000 Russen en Oostenrijkers. Door de Russen op een dwaalspoor te zetten en vervolgens hen van achteren aan te vallen versloeg Napoleon de Russische en Oostenrijkse legers verpletterend. De overwinning op de Derde Coalitie vergrootte het aanzien van Napoleon bij het Franse volk.

Zeeslag bij Trafalgar, schilderij van William Clarkson Stanfield. Zeeslag bij Trafalgar, schilderij van William Clarkson Stanfield.

Bij de Zeeslag bij Trafalgar ten westen van de Straat van Gibraltar, brachten de Engelsen op 21 oktober 1805 de Fransen de beslissende nederlaag toe op zee. De Royal Navy beschikte over 27 linieschepen onder leiding van admiraal Horatio Nelson. Het Frans-Spaans eskader bestond uit 33 linieschepen. Nelson verraste zijn vijand door met twee parallel gerangeerde divisies schuin door te stootten op de langgerekte, slecht geordende slaglinie van de Frans-Spaanse vloot. Van deze werd zodoende de voorhoede buiten de strijd gemanoeuvreerd, terwijl Nelson het centrum en de achterhoede van de vijand vernietigde. Nelson sneuvelde aan boord van zijn admiraalsschip. Voor de slag seinde hij naar alle schepen van zijn vloot het befaamde parool: England expects every man to do his duty. Door de Britse overwinning bij Trafalgar konden de Engelsen, en niet de Fransen, een wereldrijk uitbouwen. Detail van schilderij van William Clarkson Stanfield.

Na Austerlitz was het weer even vrede in Europa, die van korte duur was omdat Engeland en Rusland de Vierde Coalitie tegen Frankrijk smeedden, waar ook Pruisen zich op 15 september 1806 bij aansloot. De Vierde Coalitie is het begin van weer een reeks veldslagen, die de Franse legers dit keer naar Polen leidden. Op 9 juli 1807 werd er, na een reeks bloedige veldslagen, weer een vrede gesloten. Napoleon leerde in Polen Maria Walewska kennen. Het werd zijn minnares die hem in 1810 een buitenechtelijke zoon – Alexandre – schonk. Toen Napoleon op 27 juli 1807 na een afwezigheid van tien maanden weer terugkwam in Parijs, leek de toekomst er rooskleurig uit te zien. Elke coalitie die Frankrijk omsingelde wist Napoleon te verslaan. Vrijwel het hele vasteland van Europa was bevriend met, of in ieder geval afhankelijk van Frankrijk.

De Engelsen zagen het allemaal met lede ogen aan. Tevergeefs sloten ze de ene na de andere coalitie met Rusland, Pruisen, Oostenrijk maar Napoleon was in Boogschutter als een ongetemd paard niet te stoppen. Het succes bij Trafalgar gaf de Engelsen moed. Als wereldmacht moesten de Engelsen Frankrijk klein houden. Elk land dat tegen de Franse keizer vocht steunden ze met geld. Hun troef was hun machtige marine. De Britse oorlogsvloot blokkeerde alle grote havens van het keizerrijk 24 uur per dag 365 dagen per jaar. Voor een stad als Amsterdam was deze blokkade een economische ramp omdat er geen handel mogelijk was met Nederlands-Indië.

Napoleons frontlinie lag in het westen bij de stranden van de Atlantische Oceaan. Engeland kreeg hij nooit in zijn macht omdat de Britten beschikten over een oppermachtig marinevloot. Desondanks hadden de napoleontische oorlogen die werden uitgevochten op het Europese vasteland ook grote gevolgen voor het westelijk halfrond. Spanje en Portugal liepen aan het eind van de achttiende eeuw als koloniale macht op hun laatste benen en na de uitputtende oorlogen verloren ze hun Amerikaanse kolonies. Een revolutionaire slavenopstand in de Franse kolonie Saint-Domingue onder leiding Toussaint Louverture kon profiteren van de onrust in Europa en na een opstand van dertien jaar werd het Franse leger in 1803 door de slaven verslagen. Om keizer Napoleon te sarren riep Jean-Jacques Dessalines, zichzelf uit tot keizer Jacob i van Haïti. Het was de enige succesvolle slavenopstand ooit in Latijns-Amerika. Andere opstanden werden altijd neergeslagen omdat de Europese landen altijd één lijn trokken en dit beleid was tijdens de Napoleontische oorlogen tijdelijk losgelaten. Na de gevoelige nederlaag in Saint-Domingue verkocht Napoleon in 1803 Louisiana aan de Verenigde Staten voor het luttele bedrag van vijftien miljoen dollar. Deze aankoop verdubbelde ongeveer de oppervlakte van de vs en het enorme gebied van Louisiana bestrijkt nu dertien Amerikaanse staten. Napoleon moet gedacht hebben dat als het Franse leger niet in staat was geweest om een slavenopstand neer te slaan, dat hij moeilijkheden zou kunnen krijgen met de Amerikanen die toen bezig waren met hun expansie naar het westen. Hierbij speelde de overweging dat Napoleon de Britten probeerde te beletten het gebied te verkrijgen, alsmede zijn visie dat een sterke vs een tegengewicht kon bieden aan de Britse koloniale aspiraties in Noord-Amerika. Als gevolg van de onrust in Europa kregen de Verenigde Staten de hegemonie over heel Amerika.

De overgang van Boogschutter naar Steenbok gaat altijd geruisloos. Boogschutter zet uit, Steenbok krimpt in. Boogschutter verbreidt de geest, Steenbok handhaaft de situatie. In Steenbok kwam er een einde aan de overwinningsroes. Na de vrede van 1807 gaat het bergafwaarts met Frankrijk, de Magere Jaren breken aan. Napoleon moest de tol betalen voor zijn vele oorlogen. Boogschutter is altijd veel te verspillend. Zo ontstond er vanaf 1807 een tekort aan goede paarden voor de cavalerie. In Holland, Duitsland en Italië groeide het nationalisme en overal in het rijk laaide de religieuze onrust op. Van 1809 tot 1810 leed de Franse industrie onder een economische depressie, die niet effectief werd bestreden waardoor de bourgeoisie van het bewind vervreemdde. De coalities werden daarentegen steeds sterker. Steenbok volgde met haar verstarring.

Waar Boogschutter met een plan voor de invasie van Engeland koos voor de frontale aanval verschoof Napoleon in Steenbok zijn tactiek naar een halsstarrige verdediging. Om de Engelsen te dwarsbomen sloot Napoleon de zeegrens van Europa af, zodat Engeland geen handel kon drijven met de rest van Europa. Het plan werd bekend onder de naam Continentaal Stelsel. Merkwaardig was dat de blokkade eenzijdig was: hoewel vanuit Engeland niets meer naar Europa mocht komen was er wel uitvoer van Franse producten en zelfs van graan naar Engeland. Napoleon dacht dat het stilleggen van de Britse export de Britse economie zou ruïneren. Het handelsembargo zou nooit goed werken omdat er een grote sluikhandel op gang kwam en omdat de Franse marine niet bij machte was het verbod (Steenbok) te controleren. Daarnaast sneed Napoleon met het Continentaal Stelsel in zijn eigen vingers omdat de handelsbelemmeringen desastreuze effecten had op de lokale economieën. De Engelse blokkade zat Napoleon hoog. Hij vond het een slappe, goedkope en immorele manier van oorlog voeren. Napoleon moest en zou Engeland op de knieën krijgen en het Continentaal Stelsel was zijn enige middel. Het werd zijn obsessie en het trok hem in drie rampzalige oorlogen: met Portugal, Spanje en Rusland.

Portugal was economisch afhankelijk van Engeland en boycotte hierom het Continentaal Stelsel. Begin 1808 besloot Napoleon het ongehoorzame Portugal aan te pakken. Maarschalk Junot kreeg 27.000 man om de regering in Lissabon af te zetten. Junot miste elke vorm van militaire bekwaamheid en was in allerlei schandalen verwikkeld. Het leger dat hij meekreeg bestond uit onervaren soldaten, die nog nooit een slag hadden gevochten. De problemen lieten dan ook niet lang op zich wachten. Toen het leger uiteindelijk Lissabon introk, was het niet meer dan en troep uitgeteerde stumpers, ondermijnd door koorts, onder de modder in lompen gekleed en met verroeste wapens, zonder enige vorm van orde of discipline. Een paar weken later vielen de Engelsen Portugal binnen en versloegen het leger van Junot. De Fransen verlieten Portugal zo snel mogelijk en lieten het land aan de Engelsen over.

Schilderij Spaanse burgeroorlog Goya el tres de mayo Goya’s schilderij 'Het fusilleren van opstandelingen' op 3 mei 1808 te Madrid uit 1814 is een herinnering aan de Napoleontische Oorlog waarbij een aantal onschuldige burgers door soldaten uit het leger van Napoleon werd doodgeschoten. In deze late fase van zijn carrière was Goya cynisch geworden over het lot van de mensheid en deze houding wordt weerspiegeld in de rauwe, expressieve stijl waarin dit doek is geschilderd.

Spanje werd voor Napoleon wat voor de Amerikanen Vietnam zou worden. Napoleon dacht dat hij in Spanje, een achterlijk land in zijn ogen, een pro-Franse partij van de grond zou kunnen opzetten, net zoals hem dat gelukt was in Italië en Duitsland. De trotse Spanjaarden lieten zich echter niet onderdrukken. Een andere factor was dat Spanje instabiel was geworden door het uiteenvallen van het Spaanse Rijk in Latijns-Amerika (een rechtstreeks gevolg van het bondgenootschap met Frankrijk) en er brak een burgeroorlog uit. Jarenlang stuurde Napoleon soldaten naar Spanje. In 1809 waren dat er een kwart miljoen. Ze wonnen veel veldslagen, maar het Spaans verzet werd niet verslagen. De Franse soldaten kregen geen voedsel uit Frankrijk; ze moesten leven van de Spaanse boeren. De hamsterende boeren werden afgeperst door verkrachting, ophanging en marteling. Franse krijgsgevangen werden als wraak gecastreerd en levend verbrand. Dit veroorzaakte een gruwelijke geweldsspiraal. Spanjaarden die onder het Franse gezag functies vervulden werden vermoord. Hele dorpen werden platgebrand als wraak. Eén keer kwam Napoleon naar Spanje. Hij won een veldslag, verklaarde dat de problemen waren opgelost en vertrok weer naar Parijs. Maar er was niets opgelost. De Engelsen steunden de Spanjaarden. Onder leiding van Wellington voerden ze kleine veldslagen tegen de Fransen en langzaam boekten de Engelsen succes. Napoleon maakte in Spanje de fout dat hij doorging met een fiasco. Steenbok kan niet anders. Terugtrekking betekent voor Steenbok de dood. Koste wat kost moet Steenbok de status-quo behouden.

In Steenbok ging Napoleon de idealen van de Revolutie terugdraaien. Voor Steenbok zijn mensen niet gelijk en al helemaal niet vrij. In 1802 voerde Napoleon de slavernij weer in. Alle negers en kleurlingen die in Frankrijk verbleven moesten het land verlaten. Steenbok verdeelt de maatschappij in rangen en standen. Ergens onderaan plaatste Napoleon de Joden die hij beschouwde als een kwaadaardig ras: het kwaad dat de Joden aanrichten komt niet voor rekening van afzonderlijke personen maar van de manier waarop dit volk in elkaar steekt: het zijn rupsen, sprinkhanen die Frankrijk verwoesten. In 1808 vaardigde hij decreten uit waarmee de pas verworven vrijheid van de Joden werd beknot. Ook de vrouw plaatste Napoleon laag in de hiërarchie. De positie van de vrouw werd in de Code Napoleon ondergeschikt aan die van de man. Zijn soldaten bevoorrechtte Napoleon tot een hogere kaste. In 1804 werd zijn persoonlijke elite-eenheid omgedoopt tot de Keizerlijke Garde: een keurkorps van 10.000 man. De oude standen werden gerestaureerd en vanaf 1808 deelde Napoleon titels uit. De nieuwe graven, baronnen, hertogen moesten zijn dynastie meer cachet geven. Het was volledig in strijd met de idealen van de Revolutie maar daar heeft de strenge Steenbok niets mee te maken. Boven aan de machtspiramide stond Napoleon als keizer.

Keizer Napoleon I getooid als een Romeins keizer, schilderij van François Gérard Keizer Napoleon I getooid als een Romeins keizer, schilderij van François Gérard

Steenbok wil zijn macht consolideren en Napoleon probeerde in zijn steenbokfase (1806-1811) zijn keizerschap uit te bouwen tot een dynastie. Hiervoor schoof hij zijn familieleden naar voren naar machtsposities in andere landen om daar als Franse vazallen te heersen. Zijn oudste broer Joseph benoemde Napoleon in 1806 tot koning van Napels en twee jaar later tot koning van Spanje. Het ontbrak Joseph niet aan goede bedoelingen om de hervormingen van zijn broer in te voeren in zijn koninkrijken, maar zijn gebrek aan leiderschap speelde hem parten. Broer Lucien benoemde Napoleon tot minister van binnenlandse zaken en ambassadeur in Spanje. Toen Lucien echter trouwde met een vrouw die Napoleon niet zinde, bood hij zijn broer verscheidende aantrekkelijke functies aan, die Lucien weigerde. Na de val van Napoleon verzoende de broers zich met elkaar. Broer Lodewijk vergezelde Napoleon in Egypte, en Lodewijk werd in 1806 beloond met het koningschap van Nederland. Hij voerde hervormingen in maar kreeg met Napoleon onenigheid over bepaalde economische vraagstukken en in 1810 lijfde Napoleon Nederland in bij het Franse Keizerrijk. Een van de zonen van Lodewijk – Karel Lodewijk Napoleon – werd later uiteindelijk president, en later keizer en regeerde onder de naam Napoleon iii. Jérôme werd in 1807 benoemd tot koning van Westfalen waar hij volgens Napoleon te veel geld voor zichzelf uitgaf maar later sloot Jerome zich weer bij zijn beroemde broer aan en werd hij weer opgenomen in de gelederen. Zijn oudste zus Elisa was Napoleon doorgaans een doorn in het oog maar hij gaf haar toch in 1809 Toscane. Pauline was de enige zus die voor haar keizerlijke broer ware trouw en waardering wist op te brengen maar Napoleons favoriet hield nogal van een losbandig leven in Parijs. Napoleon, die eigenlijk een beetje preuts was, moest niks hebben van haar schandalige gedrag. Maar toen Napoleon in ballingschap zat Elba was Pauline (naast Napoleons moeder) het enige familielid dat de verstoten keizer bezocht. De jongste zus Carolien was het minst loyaal. Ze trouwde met Joachim Murat, een van Napoleons kompanen van het eerste uur, die het schopte tot maarschalk en later tot koning van Napels. Caroline raakte verknocht aan haar luxe leventje en toen in 1814 het net rond Napoleon zich sloot, dwong ze haar echtgenoot om Napoleon in de steek te laten en het op een akkoordje te gooien met Oostenrijk, teneinde hun koninkrijk te behouden. Maar omdat de onderhandelingen op het Congres van Wenen er voor Murat er weinig gunstig uitzagen, verzoende hij zich met zijn oude strijdmakker en verklaarde de oorlog aan Oostenrijk. In 1815 werd Murat opgepakt en eindigde voor het vuurpeloton. Voor Napoleon bleken uiteindelijk al zijn broers en zussen meer een last dan een zegen.

Napoleon met zijn familie bij het Kasteel van Saint-Cloud in 1810

Voor zijn dynastieke aspiraties benoemde Napoleon zich in 1805 tot koning van Italië (een door hem opgerichte staat in Noord-Italië), en van 1806 tot 1813 was hij beschermer van de Rijnbond. Om zijn dynastie te verzekeren moest Napoleon een zoon hebben en het probleem was dat Joséphine haar plicht (Steenbok) verzaakte; ze schonk Napoleon geen kinderen. De scheiding op 17 februari 1810 was snel geregeld omdat het kerkelijk huwelijk onwettig was omdat er geen getuigen bij waren geweest. Het is de vraag of de scheiding verstandig was. Het Franse volk was gesteld geraakt op hun keizerspaar. Andere heersers, zoals de tsaar van Rusland, waren onder de indruk van deze charmante en extraverte keizerin en het Franse leger begon haar zelfs te ‘adoreren’ als geluksmascotte.

Schilderij Marie-Louise De Oostenrijkse aartshertogin Marie Louise huwde op 1 april 1810 met Napoleon. Uit het huwelijk werd op 20 maart 1811 een zoon geboren: Napoleon Frans Karel Jozef, koning van Rome.

Napoleons gevoelens voor Joséphine moesten wijken voor zijn zoektocht naar een erfelijke opvolger. Spoedig vond Napoleon hiervoor een geschiktere vrouw. Hiervoor moest er wel weer een oorlog uitbreken. De Oostenrijkers waren in 1809 Beieren binnengevallen. De Franse legers dreven ze er weer uit en trokken daarna Wenen binnen. De grootste krachtmeting vond plaats bij Asperen op 22 mei 1809 waar Napoleon werd overwonnen, die echter snel wraak nam met een overwinning bij Wagram waarna de Oostenrijkse keizer geen andere keuze meer restte dan het zoveelste vredesverdrag te sluiten, dat op 14 oktober 1809 in Schönbrunn werd ondertekend. Het werd twee jaar betrekkelijk rustig waarin Oostenrijk opnieuw in het gareel liep en zelfs toenadering zocht tot Frankrijk. Dit leidde tot een opportune zet van de Oostenrijkse keizer. Hij huwelijkte zijn dochter Marie Louise uit aan Napoleon. Op 1 april 1810 sloot Napoleon een huwelijk met de aartshertogin. Dit vond de autoritaire Steenbok een waardig huwelijk. Uit het huwelijk werd 20 maart 1811 een zoon geboren: Napoleon Frans Karel Jozef, koning van Italië. Eindelijk had Napoleon zijn wettige erfopvolger. Het liep trouwens onfortuinlijk af met Napoleon ii die na 1815 opgroeide in ballingschap in Oostenrijk, waar hij op eenentwintigjarige leeftijd aan tuberculose overleed. Ook het bondgenootschap met Oostenrijk was van korte duur. Toen Napoleon het in 1814 zwaar kreeg, liet Oostenrijk hem als eerste vallen.

Napoleon Europa kaart 1812

In 1812 was Napoleon op het hoogtepunt van zijn macht.
In zeven Coalitieoorlogen (ook wel de Napoleontische Oorlogen) voerden de Europese mogendheden van 1792 tot 1815 oorlog tegen het revolutionaire Frankrijk en na 1799 tegen Napoleon. Napoleons veldtocht naar Moskou in 1812 werd het keerpunt. De laatste Coalitieoorlog eindigde met de beroemde Slag van Waterloo in 1815 waarna na een kwart eeuw wapengekletter de rust terugkeerde.
Het aantal militaire doden, ter land en ter zee, wordt geschat van 2,5 tot 3,5 miljoen. De schattingen van het aantal burgerslachtoffers variëren van 750.000 tot 3 miljoen.

Terwijl de veenbrand in Spanje voortwoekerde, besloot Napoleon in 1812 een tweede front te openen tegen de Russen. De belangrijkste reden voor Napoleon was dat tsaar Alexander i niet meewerkte met het Continentaal Stelsel. De Russen hadden in 1805 een bondgenootschap gesloten met Napoleon en de tsaar had beloofd om mee te werken aan het embargo maar het lag waarschijnlijk buiten zijn macht om het verbod na te leven. Daarnaast achtte de tsaar dat de Russische economie te afhankelijk was van de handel met Engeland. Het neutrale Denemarken was al slachtoffer geworden van de Frans-Engelse handelsoorlog. Na een preventieve Engelse oorlog in 1807 werden de Denen door de Engelsen gedwongen om hun vloot af te staan waarna de Denen toetraden tot het Continentale Stelsel met als gevolg dat ze failliet gingen door de ineenstorting van de handel. Napoleon vreesde dat hij het respect van het Franse volk zou verliezen als hij de tsaar niet tot de orde kon roepen. Ondanks zijn keizerlijke status voelde hij zich hierover onzeker. Tegen de Oostenrijkse gezant graag Metternich zei Napoleon eens: “Jullie vorsten, die geboren zijn op de troon, jullie kunnen het je veroorloven om je twintig keer achter elkaar te laten verslaan en dan rustig terug te keren naar jullie hoofdstad: maar ik kan dat niet, want ik ben maar een omhooggevallen soldaat. Mijn gezag zal de dag waarop ik niet sterk meer ben, en daarom niet meer gevreesd hoef te worden, niet overleven.” Oorlog tegen Rusland was in de ogen van Napoleon zijn enige optie.

Met de defensieve kracht van Steenbok had Napoleon nooit aan zijn Russische veldtocht moeten beginnen. Steenbok kan goed de expansie van Boogschutter structuren. Maar een veldtocht … nee, daar komt alleen maar het slechtste van Steenbok mee naar boven: kou, ontbering, pijn en de dood.

Napoleon bracht voor zijn invasie in Rusland een Europees leger op de been van 650.000 man waarvan bijna alle legercommandanten en stafofficieren Frans waren evenals eenderde van de manschappen. Het leger beschikte over 1242 stukken veldgeschut, 130 stukken belegeringsgeschut en ruim 180.000 paarden. In Duitsland werden nog 150.000 paarden in reserve gehouden, alsmede tienduizenden voerlieden. Het was een wonder van logistiek. De ondersteunende diensten bestonden uit 35.000 karren, reservepaarden, slachtvee, officierskoetsen, ziekenwagens, marketenters en een vijfkilometerlange ‘trein’ van karren voor munitie. Aan Steenbok kan je zo’n grote organisatie wel overlaten. Maar het grote leger bleek al snel onhandelbaar in het uitgestrekte Rusland. Bij de verplaatsing op de slechte wegen had het leger een lengte van tussen de vijftig en honderd kilometer. Het past wel een beetje bij de starre Steenbok die niets begrijpt van flexibele bliksemacties.

Schilderij brand in Moskou 1812 In september 1812 werd Moskou door de legers van Napoleon enkele weken bezet.

Vol goede moed vertrok Napoleon in juni 1812 met zijn Grand Armée. De eerste vijand was de hitte en dorst. Vervuild water eiste de eerste slachtoffers. Tegen het einde van de zomer was zonder één veldslag te hebben gestreden de effectieve sterkte van het leger al gehalveerd. De eerste grote vestingstad die Napoleon innam was Wilna. De Russen had den de stad verlaten en de voorraadschuren in brand gestoken. De Russen konden onmogelijk winnen van Napoleons overmacht en hun tactiek was die van de verschroeide aarde. Ze trokken zich steeds terug en vernietigden alles wat de vijand zou kunnen helpen. Deze tactiek werkte opmerkelijk goed omdat Napoleon bij al zijn oorlogen zijn soldaten liet leven van het land door het leeg te roven. Napoleon had er wel rekening mee gehouden dat in het uitgestrekte dunbevolkte Rusland minder viel te roven maar dat de Russen hun eigen land zouden vernietigen was een tegenvaller. De Russische boeren lieten zich niet omkopen. Martelen hielp niet. Ze staken hun oogsten in brand. Honger werd Napoleons grootste vijand.

Napoleon terugtocht uit Rusland 1812, schilderij van Joseph-Ferdinand Boissard de Boisdenier De terugtocht uit Rusland, schilderij van Joseph-Ferdinand Boissard de Boisdenier

Vanwege de honger begon men met het slachtten van de paarden. Marcheren werd sjokken. Om snelheid te kunnen houden werd besloten om enorme voorraden voedsel achter te houden in depots. Op 13 augustus komt de eerste veldslag bij Smolensk. Napoleon wint en besluit door te stoten naar Moskou, mede vanwege de goede weg er naar toe. Voor Moskou komt het tot een laatste veldslag bij Borodino. De verliezen waren enorm: 40.000 Russen en 50.000 aan de Franse kant. De Fransen winnen ternauwernood. Op 14 september trekt het leger van Napoleon eindelijk Moskou binnen. De stad was leeg maar intact. Er was weinig voedsel, maar wel paarden en veel sterke drank. De paarden werden geslacht en de drank verorberd. De volgende dag staken de Russen hun stad in brand. Driekwart van de stad werd verwoest. Erger nog dan de brand, was dat de discipline van het leger tijdens het verblijf in Moskou dramatisch verslechterde. Napoleon walgde van de roes van zijn soldaten. Hij besloot te wachten tot de tsaar capituleerde maar Alexander reageerde niet. Napoleon wachtte vijf weken in een nog zonnig Moskou. Tegen midden oktober dreigde Napoleon door de invallende winter vast te komen zitten door de sneeuwval. Er zat niets anders op dan de terugtocht die Napoleon een voortzetting van het offensief in andere richting noemde. Hij vertrok vijf weken te laat, zoals later zou blijken. Toen hij op 19 oktober de terugtocht inzette was zijn effectieve sterkte nog slechts 95.000 man. Het moet een zonderlinge stoet geweest zijn. Zo ver het oog reikte zag men karren in allerlei soorten en maten, zwaar beladen met de schatten van Moskou: bontjassen en sjaals, goud en zilver, schilderijen, zelfs complete bibliotheken, alles, maar dan ook alles werd meegesleept. De buit werd een blok aan het been maar zonder oorlogsbuit terugkomen was te vernederend. Nadat de Russen met een zwak legertje een zuidelijke route naar het westen versperden, maakte Napoleon een inschattingsfout en besloot om langs dezelfde route terug te keren als hij was gekomen. Dat was een noodlottige beslissing. Geen dorp stond meer overeind, alles was op de heenweg al vernietigd en in brand gestoken. Voedsel was nergens te vinden. Honger werd de nieuwe vijand. De rantsoenen die uit Moskou waren meegenomen, waren al na een week op. Het leger begon te desintegreren. De cavalerie was totaal uitgedund. Kanonnen waren er nog in overvloed (nog 570) maar er waren nauwelijks paarden om ze te trekken. De arme beesten moesten ook nog de duizenden karren met oorlogsbuit trekken. Het gevolg was dat complete artilleriedivisies achterbleven samen met de gewonden die aan hun lot werden overgelaten. Het Russische leger vernietigde op 3 november de verzwakte achterhoede. Toen Napoleon op 9 november in Smolensk aankwam ontdekte hij dat het meeste voedsel in zijn depots was opgegeten door uitgehongerde, verdwaalde achterblijvers, ongeveer 30.000 in getal. De terugtocht werd nu een vlucht. Op 5 november viel de eerste sneeuw. De kou ging zijn tol eisen. Vier weken later zakte de temperatuur ‘s nachts naar dertig graden onder nul. Hele divisies vroren in een nacht dood. Om in leven te blijven aten de soldaten het vlees van hun overleden strijdmakkers en sneden ze vlees af van de nog levende paarden. Het ging er steeds barbaarser aan toe. Daaraan heeft ook Napoleon bijgedragen door – voor hem zeer ongebruikelijk – te bevelen dat Russische krijgsgevangen zonder pardon moesten worden doodgeschoten en dat alle dorpen, steden, kerken en landhuizen moesten worden verbrand en vernield. De Kozakken – een cavalerie van naar schatting 60.000 man die los van het Russische leger opereerde – zwermden als hyena’s om de overblijfselen van de Grand Armée heen. Nooit gingen zij een rechtstreekse confrontatie aan. Ze beperkten zich tot korte aanvallen en maakten daarna onmiddellijk dat ze wegkwamen. Het ging hen vooral om de buit. Kleine eenheden werden plotseling overvallen, groepen achterblijvers werden gevangengenomen, van alles beroofd en naakt achtergelaten of verkocht aan boeren, die de gevangenen uit wraak doodmartelden.

Oversteek van de Berezina. Schilderij van Hoynck van Papendrecht Bij de beruchte oversteek van de Berezina waren dertig- tot veertigduizend man verdronken of neergeschoten. Schilderij van Hoynck van Papendrecht

De terugtocht werd vertraagd door de oversteek van de nog niet dichtgevroren Berezina. Hollandse pontonniers bouwden snel twee bruggen. Wat niet over de brug kon, probeerde zwemmend de overkant te bereiken. Door de ijskoude stroom stierven nog eens duizenden soldaten. Na de Berezina nam Napoleon de beslissing om zijn leger in de steek te laten en alleen terug te keren naar Frankrijk. Het leger trok verder en verloor nog 10.000 man in Wilna waar de tyfus uitbrak. Toen de graven vol waren, werden de lijken midden in de stad verbrand. Het troepje mannen wat de stad verliet kan nauwelijks nog een leger genoemd worden, het was een bende wat verder trok richting Frankrijk. Als het leger de rivier de Njeman, de grens tussen Rusland en Polen, overtrok, dachten ze dat ze het ergste gehad hebben. Maar toen trof een nieuwe vijand de Fransen: de vlektyfus. Honderden soldaten, die alle gevaren en ontberingen hadden overleefd, moesten het hier ontgelden. Slechts 40.000 man kwam uiteindelijk terug in het veilige Polen. Napoleon had ruim een half miljoen soldaten verloren. De veldtocht eiste ruim een miljoen Russische doden.

Napoleon reisde in de recordtijd van acht dagen naar Parijs. Hij gaf de vroeg invallende winter de schuld van zijn nederlaag. Hij probeerde direct orde op zaken te stellen maar het keizerrijk liep op zijn laatste benen. De Pruisen trokken zich terug uit het Franse bondgenootschap en sloten met Engeland en Rusland de Zesde Coalitie tegen Frankrijk. De paus zegde zijn concordaat met Frankrijk op. De Engelsen waren onder Wellington aan de winnende hand in Spanje en dreigden Frankrijk in te trekken. In Italië begon de Franse macht te verkruimelen. Bondgenoot Oostenrijk begon een leger op te bouwen en dat was verdacht. Ook binnen Frankrijk begon het tij te keren. Het Franse volk verloor het vertrouwen in zijn leider. De jeugd verzette zich tegen de dienstplicht en de overheidsinstanties namen geen initiatieven meer. Het Franse leger zat in een neerwaartse spiraal. De zware verliezen van ervaren officieren en 200.000 paarden in Rusland werden voelbaar. Napoleon was verloren maar hij had het nog niet door.

Kaart slachtoffers Napoleon veldtocht Rusland 1812 Minard De veldtocht naar Rusland gevisualiseerd door Minard in 1869. De bruine band geeft een maat voor het aantal soldaten op de heenreis. Volgens Minard vertrokken er bij de grens van Polen (links) 422.000 soldaten. Bij Moskou (rechts) waren er nog 100.000 over. De zwarte band toont de uitval op de terugreis. Slechts 10.000 soldaten keerden terug in Polen. Onder staat de temperatuur op de terugreis. Bij de oversteek van de Berezina was de temperatuur ongeveer -20 graden.

Vol zelfvertrouwen ronselde hij een nieuwe lichting dienstplichtigen en ging met zijn leger de Pruisen tegemoet. In het voorjaar van 1813 versloeg hij de Pruisen in twee veldslagen en drong ze terug tot over de Elbe. Hierna deed de Oostenrijkse staatsman Metternich hem een vredesvoorstel. Napoleon zou grote gebieden moeten afstaan wat in de ogen van Napoleon neerkwam op een ontbinding van zijn keizerrijk. Napoleon offerde liever nog een miljoen mensen dan de oneervolle voorwaarden te accepteren. Hierop antwoordde Metternich: Sire, u bent verloren. De regeling die Metternich aanbod zou Napoleon zes maanden later met beide handen hebben aangegrepen. Omdat Napoleons dictatuur was gebouwd op succes wilde hij de Pruisen een verpletterende klap toebrengen. Maar zijn leger in Duitsland van 450.000 man met nog 220.000 man oproepbaar had niet meer de kracht van vroeger. De infanterie bestond uit slecht opgeleide jongens, veelal nog tieners en er was een tekort van cavaleristen. De weerstand van de Duitsers werd steeds groter. De Duitse vorstendommen waren voor honderden jaren versnipperd in het Heilige Roomse Rijk en Napoleon had dit rijk in 1806 ontbonden. De Duitsers werden zich steeds sterker bewust van hun identiteit en overspoeld door een golf van nationalisme gingen de Duitse staten hun legers verenigen. Het leger dat ze opbouwde zou met tussenpozen tot 1945 de meest formidabele vechtmachine worden. De Oostenrijkers werden ook begeesterd door de Duitse vechtlust. De climax kwam met de slag van Leipzig in oktober 1813. Het werd de grootste veldslag in de periode van Napoleons heerschappij. Napoleon stond met 180.000 man tegenover 350.000 Oostenrijkers, Pruisen, Russen, Zweden en anderen. Met meer dan de helft dienstplichtigen werd Leipzig een echte volkerenslag. De slag welke drie dagen duurde werd een pure uitputtingsslag. Er vielen iets minder dan 100.000 doden. Napoleon verloor en moest zich terugtrekken. Alle Franse garnizoenen met 100.000 man verspreid over Duitsland werden gedwongen zich onvoorwaardelijk over te geven. Nu was Napoleon echt verloren.

Het zou nog ruim een half jaar duren voordat Napoleon afstand deed van de troon. Het werd een treurig en rommelig einde. Hij verwierp een vredesaanbod van de Coalitie en nam in januari weer de leiding over zijn leger. Terwijl de Coalitie met een half miljoen man naar Parijs optrok beschikte Napoleon slechts over 70.000 man. Hiermee wist hij met zijn grote bekwaamheid zowaar nog geïsoleerde eenheden van de Coalitie te verslaan met zijn bekende bliksemacties. Toen de Coalitietroepen in maart Parijs innamen gooide Napoleon de handdoek in de ring. Op 6 april 1814 deed hij formeel afstand van de tronen van Frankrijk en Italië. Dit is de dood van Steenbok.

Napoleon te Fontainebleau op 31 maart 1814 vlak voor zijn abdicatie. Schilderij van Paul Delaroche Napoleon te Fontainebleau op 31 maart 1814 vlak voor zijn abdicatie. Schilderij van Paul Delaroche

Het was heroïsch geweest als Bonaparte was overleden bij Leipzig. Of hij had de eer aan zichzelf moeten houden. Maar Bonaparte is niet de man die zelfmoord pleegt. Tegenwoordig zou Napoleon zich voor een internationaal tribunaal moeten verantwoorden voor zijn misdaden. Vijf miljoen doden waren onder Napoleons gezag gevallen. Onvermijdelijk zou het oordeel schuldig (Vissen) luiden en de straf zou in die tijd zeker de guillotine zijn geweest. Dit alles is niet gebeurd en Napoleon serveerde ons nog een dramatische waterman- en vissenfase.

De overwinnaars waren genadig en schonken hem een eiland tussen Corsica en Toscane. Zijn officiële titel was ‘keizer en heerser over Elba’. Dit was bedoeld als een grap. Waterman keert de wereld op zijn kop. Het feest carnaval valt onder Waterman. Napoleons watermanfase werd een geënsceneerde parodie op zijn keizerschap. Van keizer over tachtig miljoen Europeanen werd Napoleon gedegradeerd tot vorst over een eiland met het formaatje Texel. Om zout in de wond te wrijven kwamen Engelse toeristen het bedwongen monster aangapen. Napoleon voelde zich vernederd maar hij slikte zowaar zijn eer in en probeerde serieus Elba op de kaart te zetten. Op zijn heenreis ontwierp hij een nieuwe vlag voor zijn domein. Hij verbouwde zijn paleis, spitte zijn tuin, reorganiseerde het kleine bestuursapparaat van onder tot boven, begon verbeteringen aan te brengen aan het openbaar onderwijs, de ijzermijnen, wegen, bruggen en havens en voerde landbouwhervormingen door. Het lijkt wel of hij van Elba een modelrijk wilde maken. In die zin heeft hij zich als een echte Waterman opgesteld. Waterman ziet na de val van Steenbok nieuwe mogelijkheden om de hemel op aarde te stichten. Na tien fases weet Waterman hoe het allemaal beter moet. Waterman gelooft in een ideale samenleving waarin iedereen vrij en gelijk is. Het siert Napoleon dat hij zich serieus voor zijn nieuwe functie heeft ingezet. Na een paar maanden raakte Napoleons hervormingen in de versukkeling door geldgebrek. Napoleon was sober voor zichzelf maar hij haatte het als hij niet kwistig kon zijn voor anderen of voor zijn utopische hervormingsproject. Volgens het verdrag van zijn terugtrekking had Napoleon recht op een royale uitkering van de Franse overheid van twee miljoen franc per jaar. Hiervan heeft hij geen franc gekregen. Als het Franse regime wat royaler zou zijn geweest voor zijn gepensioneerde keizer, hadden ze wellicht zijn revanche kunnen besparen. Hij raakte op Elba snel ontgoocheld en omdat hij weinig geld had kon hij geen fatsoenlijk leger bezitten die kon waken over zijn veiligheid. Terecht was Napoleon bevreesd voor huurmoordenaars. Zijn opties waren: vluchten naar de Verenigde Staten waar hij in de Franse stad New Orleans zijn laatste jaren had kunnen slijten, of aankloppen bij zijn zwager Murat, de koning van Napels, waar hij nog op sympathie kon rekenen van de lokale bevolking en strijdkrachten, maar een derde mogelijkheid was om wraak te nemen en opnieuw de macht in Frankrijk te grijpen. Dit plan klinkt minder vermetel dan het lijkt. Frankrijk was na de val van Napoleon verward achtergebleven. De nieuwe koning Lodewijk xviii was oud, dik en hing sterk aan het protocol. Hij kreeg niet het vertrouwen van het volk. Een andere oorzaak van het ongerief was een economische malaise waar heel Europa mee te kampen had. Veel oud-soldaten die tijdens het bewind van Napoleon nog in groot aanzien stonden zaten nu zonder baan en hadden geen doel meer. Zij smeekten Napoleon om terug te keren. Napoleon schijnt uiteindelijk op 15 februari 1815 besloten te hebben revanche te nemen.

Met een klein leger van 700 man, vier kanonnen en drie generaals trok Napoleon met zeven schepen naar Frankrijk. In al zijn sluwheid wist de keizer van Elba zijn hele actie geheim te houden voor de Engelse marine en voor de Fransen. Toen hij op 1 maart 1815 in Cannes aan land ging trok hij noordwaarts. Toen hij bij Grenoble stuitte op de eerste tegenstand voerde Napoleon een van zijn meest virtuoze manoeuvres uit. Hij ging alleen op de vijandelijke soldaten af. Toen hij binnen schootsafstand was, stapte hij van zijn paard en ging te voet verder. Binnen gehoorafstand stond hij stil, deed zijn overjas open en riep: Ik ben het, Napoleon. Doodt uw keizer, als je wilt. Er volgde een stilte. Vervolgens blufte Napoleon De vijfenveertig meest wijze mannen in de regering in Parijs hebben een beroep op me gedaan om orde op zaken te stellen in Frankrijk. Mijn terugkeer wordt gesteund door de drie leidende mogendheden in Europa. Er volgde weer een stilte en toen klonk er de kreet: Leve de keizer. De soldaten liepen over naar Napoleon en velen volgden. De Franse koning vluchtte op 19 maart naar Gent en zonder slag of stoot trok Napoleon Parijs binnen. Keizer Napoleon was terug voor zijn periode van Honderd Dagen.

Wat aanvankelijk een wanhoopspoging leek om de macht te grijpen was sensationeel verlopen. Zelfs Napoleon had niet gerekend op zo weinig weerstand. De hele actie voltrok zich terwijl de regeringsleiders in Wenen de kaart van het nieuwe Europa zaten te verdelen. Maar deze keer waren de tijden veranderd. De leiders reageerden anders dan Napoleon gewend was. Snel, eensgezind en resoluut sloten de Europese landen de zevende en laatste coalitie. Het vastberaden besluit om Napoleon samen te verslaan werd Napoleons ondergang. Engeland en Oostenrijk zaten trouwens nog met een probleem dat ze enkele maanden eerder een bondgenootschap hadden gesloten met Frankrijk en verdragen gaan tussen landen en niet tussen heersers. Engeland en Oostenrijk omzeilden het probleem door de oorlog te verklaren met Napoleon. Het was waarschijnlijk de eerste keer dat een land de oorlog verklaarde aan een persoon. De eindstrijd werd persoonlijk.

Het Britse 28th Regiment op 16 juni 1815, in de slag bij Quatre Bras. De strijd was een onderdeel van de Waterloo-campagne en twee dagen voorafgaand aan de slag om Waterloo. Schilderij van Elizabeth Thompson uit 1877. Het Britse 28th Regiment op 16 juni 1815, in de slag bij Quatre Bras. De strijd was een onderdeel van de Waterloo-campagne en twee dagen voorafgaand aan de slag om Waterloo. Schilderij van Elizabeth Thompson uit 1877.

Napoleon bereidde zich goed voor. Met een bewonderenswaardige inspanning wist hij in alle haast een leger van 360.000 man op de been te brengen waarvan er 180.000 konden worden ingezet voor de aanval. Maar in plaats van al zijn kaarten te zetten op een overdonderend bliksemoffensief in april wachtte hij eerst om zijn leger te versterken. De geallieerden waren inmiddels ook hun legers aan het mobiliseren. De Nederlanders, Pruisen en Britten hadden beloofd elk 150.000 man te leveren. Wellington werd de aanvoerder. Voordat de geallieerden op volle sterkte waren zette Napoleon in juni 1815 de aanval in. Hij trok zijn leger samen naar Charleroi. Hij hield Murat, zijn meest ervaren cavaleriecommandant samen met 35.000 man achter in Frankrijk. Achteraf gezien was dit een fout. Napoleon zette op 15 juni de aanval in. Door in het centrum aan te vallen wilde hij een wig slaan tussen het 116.000 man sterke Pruisische leger in het oosten en de Britse troepen in het westen die 90.000 man hadden opgesteld. Dit zou de aanvalskracht van de geallieerden verzwakken omdat ze verdeeld zouden worden in twee kleinere legers die Napoleon met zijn ongedeelde leger zou kunnen verslaan. Deze tactiek die Napoleon vaak met succes had gebruikt lukte deze keer niet. Twee dagen vocht Napoleon met succes tegen de Pruisen. Ze moesten zich twee keer terugtrekken maar de geallieerden bleven in contact met elkaar omdat Wellington besloot om zijn leger ook terug te trekken ter wille van het in-contact-blijven met de Pruisen. Na twee dagen vechten waren de verliezen groot. De Fransen en Pruisen hadden meer dan 20.000 man verloren. Op de laatste dag kwam de beslissende slag die bekend zou worden als de slag van Waterloo. Napoleon had aan het begin van de dag de beste kaarten. Wellington stond er zwak voor. Hij had minder kanonnen en een minder soldaten dan Napoleon. Hij zou later op die dag versterkingen krijgen uit het achterland en van de Pruisen uit het oosten. Napoleon gaf zijn generaal Grouchy de opdracht de Pruisen te dwarsbomen in hun opmars naar de Britten. Grouchy begreep de bevelen van Napoleon niet goed en faalde volledig omdat hij verdwaald raakte. Waarschijnlijk kon Grouchy niet goed kaartlezen. Het was een blunder van Napoleon om zo’n klungel op zo’n sleutelpositie te zetten. Maar Napoleon zelf zat ook te slapen. In plaats van Wellington bij zonsopkomst direct aan te vallen wachtte Napoleon vijf uur. Het gras was te nat. De drassige grond bemoeilijkte de aanval. Dit waren kostbare uren omdat tegen één uur ’s middags de Pruisische versterkingen al in zicht kwamen. Napoleon zette vervolgens al zijn aanvalskracht in tegen de Britten. De aanval was imposant maar mistte de overtuiging. Hier liet zich de afwezigheid van Murat gevoelen. De cavalerie was niet doortastend genoeg en de infanterie kwam er veel te ver achteraan. Het lukte Wellington steeds om de orde te herstellen. Tegen zes uur ’s middags kwamen de Pruisen in contact met de oostflank van de Fransen. Napoleon moest nu zijn troepen verdelen. Twee bataljons van zijn Keizerlijke Garde moesten de Pruisen tegenhouden. Om halfacht ’s avonds zette Napoleon zijn slotoffensief in tegen de Britten waarin ook de hele Garde meevocht. De strijd was hevig, maar de verdediging ook. Mede dankzij een succesvolle aanval van de Nederlanders onder leiding van generaal Chassé, verloor Napoleon. De kreet La Garde recule klonk, de Garde wijkt terug. Deze woorden hadden nog nooit geklonken op een slagveld waar Napoleon het bevel voerde. Om negen uur was het allemaal voorbij. De Fransen verloren 40.000 man, de Britten 15.000 en de Pruisen in de laatste uren 7.000 man. De beslissende veldslag betekende het einde van de revolutionaire en napoleontische periode. Europa kwam tot rust.

Foto De Slag bij Waterloo nagespeeld in 2008. Op de foto het tweede Noord-Nederlandse Bataljon. De Slag bij Waterloo nagespeeld in 2008. Op de foto het tweede Noord-Nederlandse Bataljon.

Hoewel de Franse strijdkrachten na Waterloo bij lange niet waren uitgeschakeld – er waren nog 150.000 soldaten en 175.000 dienstplichtigen waren in opleiding – had Frankrijk er genoeg van. De elite, de kamer van afgevaardigden en de Senaat dwongen Napoleon om af te treden. Met de energie van Vissen kon Napoleon onmogelijk revanche nemen. Nu deed Napoleon iets dat typisch is voor Vissen. Hij vluchtte voor de optrekkende Pruisen die zijn bloed wel konden drinken. Napoleon had vage plannen om een grootse natie in Amerika op te bouwen. Vissen kan nog wel eens dagdromen. In de havenstad Rochefort hoopte hij een schip te vinden naar Boston of New York. De Engelsen waren hem echter voor. Na vijf dagen wachten besloot hij zich over te geven aan de Engelsen. Hij vleide zijn oude vijand en vroeg politiek asiel aan, en zijn liberale Whig-vrienden probeerden hem nog vrij te krijgen. Het hielp niet. De geallieerden hadden op het Congres van Wenen al bepaald dat Napoleon zou worden verbannen van Europa. Voor de Britten was het een persoonlijke kwestie geworden. Ze besloten om hem als ‘generaal’ te behandelen alsof hij als geen staatshoofd was geweest. Maar als een krijgsgevangene had Napoleon volgens de toen geldende regels het recht om na de oorlog onder voorwaarden vrij te worden gelaten. De Britse regering was gewoon helemaal klaar met de Franse generaal die ze ook nog denigrerend weer naar zijn Italiaanse familienaam Buonaparte noemde. Uiteindelijk besloot de Britse regering dat Napoleon als krijgsgevangene zo ver mogelijk moest worden verbannen en het werd Sint-Helena: een kleine rots, middenin de onmetelijke Atlantische Oceaan, duizenden kilometers van de bewoonde wereld, veilig bewaakt en ver weg van Europa.

Napoleon Bonaparte op Sint-Helena. Schilderij van Benjamin Robert Haydon Napoleon Bonaparte op Sint-Helena. Schilderij van Benjamin Robert Haydon

Op Napoleons zesenveertigste verjaardag begon zijn vissenfase toen hij op 15 augustus 1815 aan boord stapte van de hms Northumberland voor een enkele reis naar zijn ballingsoord. De gewezen keizer werd er een gevangene. De internering klinkt erger dan het was. Napoleon kreeg het mooiste huis van het eiland, mocht er vrij rondlopen en mocht zelfs zijn bedienden, lijfwachten en hofhouding meenemen.

In de vissenfase komt de tijd om je je bewust te worden van je leven. Waarom heb je bepaalde keuzes gemaakt? Wat ging goed en wat ging fout? Voor de Vissen die nederig de schuld op zich neemt, vergiffenis vraagt aan God en die als Christus zijn medemens lief heeft, opent zich Gods Genade maar voor een verbitterde Vissen sluit zich de ruimte. Deze Vissen raakt gevangen of wordt gevangen genomen. Beide uitingen van Vissen zien we in Napoleons vissenfase.

Vissen kijkt met weemoed terug en op Sint-Helena schreef Napoleon zijn geniale memoires: nergens kun je hem op leugens betrappen, maar dé waarheid staat er ook niet helemaal in. Doel van zijn autobiografie was om het beeld van ‘de laffe oorlogsstoker’ recht te zetten dat zijn vijanden van hem probeerden te schetsen. Volgens zijn memoires was Napoleons doel de bevrijding van de volken geweest maar hij werd gedwarsboomd door zijn vijanden, vooral Groot-Brittannië. Na zijn dood werd zijn visie verheerlijkt als de ‘Napoleontische legende’ en keizer Napoleon iii hielp deze mythe verbreiden.

Ook de laatste levensfase van Napoleon verliep rumoerig. De hovelingen die hij had meegenomen werden een bron van intriges, jaloezie en haat. Het roddelen en de achterklap zijn typisch voor de achterbakse Vissen. Er ontstond een kinderachtige rivaliteit tussen Napoleon en de gouverneur van Sint-Helena. Napoleon begon met een lastercampagne tegen zijn bewaarder. Geheel onverwacht besloten de Britten dat Napoleon moest gaan meebetalen aan zijn gevangenschap, maar geschrokken van commotie die dat opriep, herriepen ze hun besluit. Natuurlijk kan een vissenfase van een grootheid zoals Napoleon niet zonder hardnekkig complot. De samenzwering waarin Napoleon zou zijn vergiftigd met arsenicum is echter velen malen ontkracht. Onderzoeken na zijn dood – waaronder een lijkschouwing – verwerpen deze theorie. De laatste jaren van zijn leven werd Napoleon ziek. Hij kreeg last van tandpijn, hoofdpijn, overgeven, dysenterie, constipatie, slechte eetlust en maagpijn. Tegen het eind van zijn leven riep Napoleon Ik had in Moskou moeten sterven. Napoleon overleed op 5 mei 1821, vermoedelijk aan maagkanker. Zijn laatste woorden zouden zijn geweest: France, armée, tête d’armée, Joséphine, Frankrijk, leger, hoofd van het leger, Joséphine.

Foto Napoleon graf Dome-des Invalides in Parijs Napoleon ligt sinds 1861 in de Dôme des Invalidis in Parijs. Deze mooiste koepelkerk van Frankrijk liet Lodewijk XIV bouwen bij het Hotel des Invalidis. Dit was een instelling waar soldaten die in dienst van de koning gewond of invalide waren geraakt werden verpleegd en gehuisvest. Napoleon ligt als een Egyptische mummie in een sarcofaag van rood porfier. Zijn lichaam is omhuld door zes kisten. De binnenste is van tin, daaromheen zit er een van mahonie, dan volgen er twee van lood, daarna een van ebbenhout en ten slotte een kist van eikenhout.

In 1840 werd Napoleons lichaam teruggebracht naar Frankrijk en bij een plechtige ceremonie werd de kist bijgezet in Hotel des Invalides. In 1861 werd aan Napoleons laatste wil voldaan. Zijn stoffelijk overschot werd bijgezet in het praalgraaf in de Dôme des Invalidis. Hij wilde rusten aan de oevers van de Seine, te midden van het Franse volk dat ik zo heb lief gehad.

Jeroen Visbeek, juli 2018

Europa kaart staten voor Franse Revolutie 1789
Europa kaart staten 1815 na het Congres van Wenen

De nasleep

Tijdens het Congres van Wenen (gehouden van 18 september 1814 tot 9 juni 1815) vergaderden de Europese vorsten en staatslieden in een feestelijke stemming om na de val van Napoleon Bonaparte tot nieuwe stabiele staatkundige verhoudingen te komen. Men wilde rust en daartoe werd de oude macht van de dynastieën gerestaureerd en zelfs nieuwe vorstenhuizen opgetuigd. Nederland werd onder de Oranjes een koninkrijk waar België – dat voor 1795 in Oostenrijks of Spaans bezit was geweest – aan werd toegevoegd om meer tegenwicht te kunnen bieden aan Frankrijk. Frankrijk werd weer teruggebracht naar zijn grenzen van 1789 en het Franse koningshuis van de Bourbons werd hersteld. Het land verloor zijn dominerende macht in Europa, een positie die het land tijdens de regeerperiode van Lodewijk xiv had verkregen. Spanje en Portugal kwamen verzwakt uit de strijd en verloren na 1815 hun koloniale rijken in Latijns-Amerika. Het Verenigd Koninkrijk kwam als sterkste mogendheid uit de bus.

Het Congres van Wenen was tegen liberalisme en nationalisme. Alle sociale verworvenheden van de Franse Revolutie werden teruggeschroefd; geen volksvertegenwoordiging en geen stem bij de regeringen van de kleinere volken zoals de Ieren, Polen, Serviërs, Finnen.

De Napoleontische oorlogen zouden vooral het versnipperde Midden-Europa veranderen. Pruisen wilde meer macht, maar Oostenrijk hield met succes de Duitse Bond en Pruisen zwak. De Duitse Bond vervangt het Heilige Roomse Rijk dat Napoleon in 1806 had opgeheven. Sinds de Middeleeuwen was het Heilige Roomse Rijk sterk gefragmenteerd in wel meer dan duizend staatjes. Dit aantal werd in de Duitse Bond teruggebracht tot 39. De Duitsers en Italianen werden zich bewust dat Napoleon had geprofiteerd van hun verdeeldheid. In de negentiende eeuw zou door het nationalisme het multi-etnische Oostenrijk verzwakken, en de Duitse vorstendommen zouden zich verenigen tot het Duitse Keizerrijk; op 18 januari 1871 werd de Pruisische koning Wilhelm i in de Spiegelzaal van het paleis Versailles tot Duitse keizer uitgeroepen. In Italië zou een soortgelijke ontwikkeling leiden tot de verenging van Italië in 1861.

Het Congres van Wenen was succesvol. Voor een periode van 99 jaar zouden in Europa geen grote conflicten uitbreken.

 Geef je oordeel over dit artikel 
Nog geen stemmen uitgebracht
 Plaats een reactie 

nog 993 tekens van de 1000 te gaan
Spamcontrole: hoeveel is negen gedeeld door drie
Reacties

Reactie van Ramses6 April 2017
Goede info

disclaimer en privacy Contact website bijgewerkt: 18 september 2018